Nola definituko zenuke teorikoki sorpen artistikozko lana?
Ni, literatura nahiz artea gizaplanaren beste sailekin desberdintzen diren (eta oso nabarmenki desberdindu ere) lan molde batzu direla ikustera heldu naiz. adierazi dizkizudan une erreflexibo horietan. Lan poetikoz artistikoren esanahiez hitz egiten dut; ez poesia lirikoaz bakarrik, baizik eta orokorki, antzerki, ipuin, pintura edo artegintza plastikoa. e.a. barru. Lan poetikoa, esannahi zabal honetan,asko edo aski desberdintzen da gizalanaren beste sailekin.
Konkreta al dezakezu?
Horretara nihoan. Konkretoki, lan poetikoak, lan poetiko, lan zientifiko eta lan ez denarekin (jolasarekin) duen erlazioa aztertu dut. Eta lan poetikoak egitura oso bakan, kontraesankor eta paradojika duela ohartu naiz.
Maiz ene burua lan poetiko bat egiten kausitu dut. Une horietan, zergatik egiten ote dudan, zergatik fikzio bat asmatzen ote dudan, zergatik saiatzen ote naizen irudizko istorio bat egiten eta zergatik ahalegintzen naizen hori eskema batetan aurkez dadin galdetzen diot ene buruari. Serioa al da hori? Merezi al du bizitzaren parte haundi bat fikzioak asmatu eta besteei adieraztera dedikatzea? Eta une batzutan krisian murgiltzen zara. Ez al nintzateke zeregin inportanteagotan saia beharko? Zientzia ikertze edo ekintza propioki politikoan? Orduan zalantzan jartzen da lan poetikoa: Zer egiten ote dut nik? Une horietan aurkitu dut esaten nizun egitura konplejo hori. Obra dramatiko bat egiten dudanean, adibidez, zientifiko errealitatea ikertzen ari natzaizue eta hori zientifikoa da baina ez da ikertze serio eta zientifiko bat. Nolabait, bizimodu sozialean ere parte hartzen ari naiz, eta hori politika da, baina ez dihardut benetako politikan. Nolabait ere, ez dut horietatik deus egiten eta jolasetan ari naiz, zeren eta fikzio bat «egiteak» badu jolas asko, baina ez da jolas banal edo dibertigarri bat: jolas bakan eta berezi bat da. Beraz, plano paradojiko batetan gertatzen da. Honetan datza ene literatura teoriaren ardatza.
Obra poetikoa, esannahi zabal horretan, praktika politikoaren harma edo abal bat izan al daiteke? Izan dezake hortaz besteko inzidentzia popularrik?
Ni batzutan literaturaren eragin sozialaz, oso baikorra izan naiz, literatura edo antzerkia egiten nuenean lan politiko interesante bat egiten nuela uste nuen. Une optimista hauetan, antzerkia epe laburrean eragin nabarmena izan zitean harma politiko bat zela uste nuen.
Jende askok idazle-militanteak bere askatasuna ipso facto galtzen duela dio. Nire ustez, aitzitik, idazle-militante batek, bere espresio propioki politikoa bere alderdi edo mugimendu politikoan produzitzen duelarik, askatasuna irabazi egiten du.
Une pesimistetan alferrezko gauza bat dela pentsaten du batek. Maiz, baikor eta ezkortasunaren arteko higidura ‘pendular bat gertatzen da idazleen baitan.
Gero, literaturaren eta antzerkiaren praktikan konturatu naiz literaturagintzaren eragin soziala epe luzetara gertatzen eta igartzen dela. Epe laburrera ez da eraginik nabaritzen. Astiro gertatzen da eta batzutan fenomenoak ezin daitezke kausa eta efektotzat har. Bestalde, ez du obra bakar batek eragiten Mugimendu literario osoak eragiten du gizartean, nolabait, kontzientzia forma berri bat sortzen delarik. Baina idazleari inpresioa bere obrak efekto sozialik ez duela da.
Alegia, artearen gaitasun politikoa erlatibizatu duzu, batez ere alde insurrekzionalean. Nola lotzen diozu orduan ekintza politikoari?
Nire ustez literatura egitea ez da aski, politikaren ikuspegitik. Bai, literatura egin behar da… Literaturak epe luze horretara ditu efektoak, ez nabarmenak epe laburrera, eta irakurleen kontzepzio moralenganako mediazio anitzen bidez. Guzti hori, mugimendu literario aurrerazale osoari lotua, kontzientzia soziala aldatzen doa.
Hori hala da eta ongi dago. Baina, literaturaz gainera politika ere egin be har da. Hau da ni ene bizimoduan egiten ahalegindu naizena: idatzi baina arlo propioki politikoan ere burrukatu.
Honela literaturak ez du konpromiso politiko zuzenik. Ez da militantzia politikoaren forma?
Beregana ezin ditzakeen konpromisoz geratzen da libre. Alegia, gizarte hau aldatu behar balitz, literaturak ezin ditzake epe laburrerako konpromiso horik hartu. Orduan, egin dezagun literatura eta baita ere lan propioki politiko bat. Honela, literatura bete ezin dezakeen erreponsabilitate batetaz liberatzen da.
Idazlea militante izateak askatasuna ematen duela pentsatzen dut. Jende askok idazle-militanteak bere askatasuna ipso facto galtzen duela dio. Nire ustez, aitzitik, idazle-militante batek, bere espresio propioki politikoa bere alderdi edo mugimendu politikoan produzitzen duelarik, askatasuna irabazi egiten du.
Eta honek liberatu egiten du bere lan poetikoa erresponsabilitatea horietaz: Ezagutu den errealismo sozialistak bai. Gai nahaspilatu bat da desarroilatzeko, eta ez dut asko ezagutzen literatura errealista sozialista sobietarra. Baina errealismo sozialista, ezagutzen dudanetik, teoria oker bat litzatekeela deritzot literatura hiperpolitizatu egin nahi du, literaturak bete ezin ditzakeen erresponsabilitate batzu leporatzen dizkio.
Bestalde, historikoki, errealismo sozialista espresio literario burokratizatu bat izan da. Literatura bat mekanismo burokratizatu baten menpean kondizionaturik gelditzen den neurrian ez da, ez arte askatasun ez politika efikazazko terminoetan gertatzen. Produkto degradatu bat produzitzen da, estetika ikuspegitik txarra, eta politika ikuspegitik ezgauza.
Alfonso Sastre
Joseba Sarrionandiaren elkarrizketa, Argian, 1977ko azaroaren 6an