Moskun 14 urte, 8 hilabete eta 19 eguneko erbestealdia izan ondoren, 1988ko irailean Txilera itzuli nintzenetik, jende askok eskatu zidan liburu bat, artikulu bat, kronika bat, txosten bat idazteko; hitzaldi bat, Sobietar Batasunari buruzko klase bat emateko; nire esperientziak, ezagutzak, argiak (zeintzuk?) partekatzeko perestroikari buruz, Iraultzari buruz, kontraesanei buruz, Stalini buruz.
Ez dut neure burua sobietologotzat. Sobietar Batasunari buruz ez dakit eta ez dut uste beste batzuek dakitena baino gehiago dakidala, nahiz eta han beste batzuek baino denbora gehiago eman dudan. Badirudi batzuei kosta egiten zaiela sinestea, baina egia da: erbestealdi luze hartan, nire arreta Txilen kontzentratuta egon zen etengabe eta obsesiboki. Hainbesteraino, ze, Mosku, herrialde erraldoia, sozialismo errealaren mundu erreala, garai hartan modu distraituan hauteman nuen ingurune bat zela, état second bat, Eduardo Labarcak dioen —eta frantsesek dioten— bezala.
Hori dela eta, Brezhneven azken hamarkadaz, Andropov eta Txernenkoren aldi zentzugabeki laburrez eta Gorbatxoven lehen hiru urteez nuen pertzepzioa, zientifikoa beharrean, edozer izan zitekeen. Ez nuen informazio- eta interpretazio-ahaleginekin osatu. Baina existitu egin zen nolabait. Hor daude bizitako urte luzeak, aurpegi haiek, vodkaren ilara eta botila hustuen ilara; udako ilunabar motelak eta autobusaren zain emandako neguko bolada latzak; babushka ate ondoan eserita, feltrozko botekin eta patata azal koloreko zapiarekin egurrezko banku batean; nire beroki zaharra oparitu nion eraikineko mozkorra; eskailerako aza irakinaren usaina eta pepino gazituen usaina (oihuka negarra ateratzen didana).
Orduan sentitzen dut neurea ere baden exijentziari men egin behar diodala, kontzientziaren ziztada horri. Ikusi eta entzun dudanaz idazten dut. Ez dut tesirik, ez dut teorizatzen. Saiatuko naiz kontatzen nola sentitu nuen Stalinen eta stalinismoaren presentzia gertuko harremana izan nuen sobietarren oroimenean.
Nire familia eta ni 1974an Moskura iritsi ginenean, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren XX. Kongresutik eta ondorengo errebelazioetatik —Nikita Jruschoven «urtze» garaian ugariak izan zirenak— 20 urtera, gutxi ziren krimen ikaragarri haiek gogoratzen zituztenak edo gogoratu nahi zituztenak. Batez ere Stalinen oroitzapen miresgarri eta nostalgikoa zen nagusi, batzuetan beldurraren hotzikaratik ere bazuena.
Zinemetan, jendeak txalo egiten zuen Stalin agertzen zenean, eta maiz agertzen zen gerra garaiko film ugarietan. Gehienetan aktore georgiar batek antzezten zuen, berarekin zuen antza lantzen saiatzen zena; bere mugimenduak, keinuak, ahotsa imitatzen ahalegintzen zena. Paseatzen eta pipa erretzen ikusten genuen oso astiro, haren mariskal jaka zuria janzten eta georgiar doinu astunez esaten: «Nik ez dut mariskal bat soldadu batengatik aldatzen». Kronika historikoaren edo legendaren arabera, mezulari batek Stalingradoz geroztik sobietarrek preso zuten von Paulus mariskala nazien kontzentrazio-esparru batean preso zegoen Stalinen seme gazteenarengatik trukatzeko proposamena helarazi zionean hori izan zen haren erantzuna. Gertaera, gaizki gogoratzen ez badut, Sergei Bondarchuken Askapena filmean agertzen da.
Autobusetako txofer gazteek «bibotearen» erretratua izaten zuten kabinako toki nabarmen batean. Merkatu batzuetan, aski sokapean samar eta oso garesti saltzen ziren bere argazki oso moldatuak, aldizkari zaharren erreprodukzioen erreprodukzioak.
Zahar batzuek zioten «Stalinen garaian denetarik zegoen», haien esanetan, kabiarra ere ugaria zen fabriketako jantokietan… «dendetan larruzko beroki onak eros zitezkeen… eta ilarak laburragoak ziren». Oro har, 30eko hamarkadako oroitzapenak ziren, gerra aurretikoak. Eta, horiekin nahastuta, denetariko gaiak, iragandako-edozein-garai-hobea zirenekoak: «airea garbiagoa zen», «ura garbiagoa zen», «gazteak begirunetsuagoak ziren», «emakumeek ez zuten prakarik erabiltzen eta ez ziren margotzen», «basoko onddoak handiagoak ziren» eta abar.
Pixkanaka, Stalinen eta bere garaiaren irudi bat osatuz joan nintzen. Batez ere, Jose Grigulievitxekin eta Liubovekin izandako elkarrizketa luzeek lagundu zidaten hori eraikitzen. Liubov errusiar emakume eder eta garai bat zen, aurpegi obal oso zurikoa; begi irribarretsu ke-kolorekoak zituen, eta noizbait errusiera eskolak eman zizkigun nire emazteari eta niri eta, adiskide baino gehiago, gure familiaren parte bihurtu zen. (…)
************
Grigulievitxek askotan hitz egin zuen ikasle garaian Stalinen etxea maiz bisitatu zuen gizon batekin eta, harekin ia inoiz hitz egin ez bazuen ere, sarritan ikusi zuen eta bere intimitatera sarbide arraro bat izan zuen. Stalinen Svetlana alabaren senargai eta, ondoren, lehen senarra zen. Harengandik datoz nire lagunak kontatzen zituen pasadizo ugarietako batzuk.
Horietako bat Stalinek, ez dakit bere datxan edo beste etxeren batean, zeukan liburutegiari buruzkoa da. Svetlanaren senargaiak ahalik eta denbora gehien ematen zuen xarma arriskutsu infinituz betetako apalategi haien liburuak aztertzen. Han zeuden herrialdean debekatuta zeuden liburu guztiak eta atzerriko hizkuntzetako liburuen edizio «berezi» ugari, beste herrialde batzuetan argitaratuak, Stalinentzat bakarrik itzuliak eta kopuru ñimiñoan inprimatuak —zortzi edo bederatzi ale!— liburutegi super-erreserbatuentzat eta beharbada Lenin Liburutegi Nagusiaren funts sekretuarentzat.
Egun batean, Trotskiren obrekin topo egin zuen, anakeletako batean leku zabala hartzen zutenak. Gazteak liburu txiki haien orrialdeak saltoka irakurri zituen. Iraultza aurreko eta botere sobietarraren lehen hamar urteetako errusierazko edizioak zeuden, baita beste herrialde batzuetan argitaratutako Trotskiren lanen errusierazko itzulpen «bereziak» ere. Liburuki gehienek behin baino gehiagotan irakurriak izanaren aztarnak zeuzkaten. Handik gutxira, bazterreko oharrak aurkitzen hasi zen, Stalinen eskutik, noski, testuan trazu lodiekin azpimarratuak zeuden egilearen hainbat tesi eta baieztapen erantzuten zituztenak, esaldi eta epiteto biribilekin eta, ondoren, askotan harridura ikurrekin: «Gezurra diozu, zital hori!». «Lotsagabekeria behar da gero!»… «Gezurra!!!»… «Baina ze kabroia zaren!»… «Desitxuratze zakarra!»… eta antzekoak.
Trotski historiatik eta oroitzapenetik hainbesteraino ezabatua izan zen, non, beharbada, gaur egun sobietar gehienek ez baitute ezagutzen Iraultzan eta sobietar boterearen lehen etapan, Lenin buru izan zuen Herriaren Komisarioen Kontseiluko defentsa komisario gisa izan zuen papera. Kontseilu horren argazkiak daude Lenin Museoan eta Moskuko Iraultzaren Museoan. Trotski ez da agertzen manipulazio konplexuen ondorioz. SESBeko Iraultzaren eta Alderdi Komunistaren (Boltxebikea) historiaren edizio ezberdinetan ere ez da aipatzen, bere jarrerak zorrotz gaitzesteko izan ezik. Iruditzen zait, halaber, sobietar askok ez dakitela Ramon Mercader izeneko espainiar batek hil zuela Trotski Mexikon 1940. urtean, eta are gutxiago inoiz entzun dutenik mundu osoan erabat gailentzen dela hilketa hori Stalinek agindu zuelako ustea.
Stalinen ondoren, historia garaiko urgentzia politikoen arabera erretrospektiboki aldatzeko ideia zuzenduko zela pentsa zitekeen, baina ez zen hala izan. 1988an Moskutik atera nintzen arte, ezinezkoa zen Trotski agertzen zen argazki historikoren bat aurkitzea Sobietar Batasuneko museoren edo argitalpenen batean. Stalinek ezarritako debekuak bere horretan iraun zuen Krustxoven, Brezhneven, Andropoven eta Txernenkoren garaian eta, gutxienez, Gorbatxoven lehen urteetan ere. Orain aldaketa bat gertatu da. Eta prentsan eztabaidatzen da Trotskiri buruz. Hirurogei urtez «ez-pertsona» izan ondoren, berriro existitzen hasi da.
Stalin bizirik zela, Sobietar Batasunean berari buruzko txiste asko izan ziren, nolabait lurpeko erresistentzia bat adierazten zutenak. Horietako batzuek laburpen zehatzez islatzen zituzten gizon horren nortasunaren hainbat zantzu eta bere garaiko klimaren zenbait ezaugarri.
Adibidez, meatzari «stajanovista»rena dago, ekoizpenaren txapelduna, zeinarekin Stalinek adeitasunez hitz egiten duen bere bulegoan. Langilea mutu dago ohore horren aurrean, eta Stalinek, berriz, bere egoera pertsonala, bere arazoak, bere beharrak ezagutu nahi ditu. Langileak dio ondo dagoela, ez duela ezer behar. Stalinek temaz galdetzen du berriz. Azkenik, txapeldunak, urduri, baldintza negargarrietan bizi dela adierazten du: bera, emaztea, hiru seme-alabak, amaginarreba, aitaginarreba eta koinata bat gela bakar batean, departamentu «komunal» batean. Gainera, beste hiru familia bizi dira, eta haiekin komuna eta sukaldea partekatzen dute. «Ez zaitez gehiago kezkatu», dio Stalinek, «zure departamentua izango duzu zuretzat eta zure familiarentzat».
Emozioa, irribarreak, argazkiak.
Bi urte geroago, langile berak berriro hausten du ikatz-ekoizpenaren errekorra. Stalinek bere bulegoan hitz egiten du berriro harekin. Bere oroimen onarekin, galdetzen dio:
«Eta… zer moduz zaude zure departamentu berrian?».
Gizonak zerbait xuxurlatzen du hortz artean, «oso ondo» esaten dio, eta gero isilik geratzen da, burua makurtuta.
Elkarrizketak jarraitzen du:
STALIN: Baina, zer gertatzen da, kamarada? Ez zaude pozik? Arazoren bat dago?
IVAN: (Isilik).
STALIN: Baina esaidazu, zer gertatzen da? Ez al didazu konfiantzarik?
IVAN: (Zezelka hizketan) Gertatzen dena da… zera… ez dugula departamenturik jaso.
STALIN: Posible al da?
IVAN: Bai. Lehen bezala bizitzen jarraitzen dugu.
STALIN: Zer da hau? Zer diozu? Hau oso larria da! Baina… uste dut egunkarian irakurria nuela departamentua eman zizutela.
IVAN: (Buruari eragiten dio erantzun gabe).
STALIN: (Txirrina jotzen du eta idazkaria dator) Ekar iezadazu Pravda egunkaria, Ivan Ivanovitx meatzariari departamentu bat eman zioteneko berria zekarrena… (Idazkaria itzuli egiten da egunkariarekin minutu batzuk geroago. Stalinek orriztatzen du) A! Hemen dago! Begira!
IVAN: (Burua altzatzen du une batez eta berriro jaisten du).
STALIN: Ea, ea… edizio hau… (data honetakoa) da, duela urtebete pasatxo. Hemen, Ivan Ivanovitx Ivanovi, Donbaseko meatzariari, ekoizpenaren txapeldunari, departamentu bat eman zaiola jakinarazten da. Zu zara, ezta?
IVAN: (Ahul) Bai.
STALIN: Iruditzen zait ez duzula erregulartasunez irakurtzen Alderdiko prentsa, kamarada.
Baina harengatik hiltzen ziren.
Za Stálina, za Rodinu, fpiriod! (Stalinengatik, aberriarengatik, aurrera!), Bigarren Mundu Gerran milioika soldaduk erasoa jotzean botatzen zuten gerra-oihua zen. Kontatu zidatenez, gudaren hasieran, kontsigna Komunisti, fpiriod! (Komunistak, aurrera!) zen. Gero beste formula nagusitu zen.
Aldaketa horrek esanahi politikoa du. Lehenengo leloa porrot jarraituen aldi beltzari dagokio, armada alemaniarren aurrera egite geldiezinari. Heroismo suizida kutsu bat zuen. Armadan enkoadratutako Alderdiko militanteek eredua eman behar zuten etsaiarekin topo egitera lehen lerrora ateraz, benzinazko botilekin tankeei eraso egitera; Molotov bonba famatuak (Sobietar Batasunean inoiz horrela deitu ez zirenak). Beren ereduarekin, inbasoreen gerra-ahalmenarengatik izututa zeuden soldadu eskarmentugabeen masak aurrerantz arrastatu behar zituzten.
Porroten erdian, bata bestearen atzetik, hiriak, eskualdeak eta errepublika osoak etsaiaren eskuetan erortzen zirenean, komunisten ospea hazi zen. Stalinena bereziki, erlijio-kutsua hartzeraino handitu zen. Irratiak Levitan esatariaren brontzezko ahotsarekin transmititzen zituen haren gerra-parte soil xamarrak, konfidantza emateko gaitasuna zutenak. Ez da gehiegizkoa esatea garai hartan eta gerraren ibilbide osoan zehar, oso identifikazio sakona gertatu zela Stalinen eta herriaren artean. Uneren batean gobernuaren eta Estatuaren buru izateari utzi zion, eta baita Alderdiaren burua izateari ere. Herriaren aurrean, nazioaren patuaren pertsonifikazioa bihurtu zen, bere izate bera arriskuan jartzen zuen eraso total baten biziraupenaren ikur bihurtu zen. Horregatik, orduan: Za Stálina, za ródinu!
Errusiako industria astunaren zati handi bat Ural mendien atzealdeko erretaguardia sakonera eramateko erabakia hartu zenean, askok zentzugabetzat jo zutena baina, azken batean, jeniala izan zena, Moskun Stalinek eta buruzagitza osoak hiriburua alemaniarren esku uzten zutela zioen zurrumurrua zabaldu zen (alemanen tropek aurrera jarraitzen zuten eta 40 kilometro baino gutxiagora zeuden, eta ez zirudien haiek gelditzeko indarrik zegoenik). Milaka familiek ebakuaziorako prestakuntzak hasi zituzten, ofizialki kontrakoa esan arren.
Liubovek kontatu zidan Moskuko industrien lekualdaketa hastean agur-zeremonia bat antolatu zela geltokietako batean. Bi kilometro baino gehiagoko luzera zuen konboi bat, bi lokomotorek tiratua, topera zamatu zuten makina, galdaketa-labe, mota guztietako pieza metaliko, tornu eta motor elektrikoekin; fabrika osoak zeuden langile, teknikari eta nagusi guztiekin. Nasetan edo bagoiz bagoi saltoka, ingeniariak eta Alderdiko buruzagi logabeak zihoazen, aurpegi puztuekin eta begi gorriekin, jendearen bila agindu kontraesankorrak emanez. Artean, funtzionarioak korrika zetozen planoen eta diagramen zakuekin, bidaiari-zerrenda eta agiri teknikoekin, klima kaotikoan eta zakurraren hotzarekin.
Orduan, Kremlinetik auto beltzen karabana atera zen geltokirantz, banderatxo gorriekin, sidekar-motozikleta saldo batek eskoltaturik, goitik behera larru beltzez estalitako militarrek gidaturik.
Kaleetan, milizianoek hesitutako eta zaindutako ibilbidean zehar, dozenaka mila pertsonek antsietatez jarraitzen zuten karabanaren igarotzea. Ahapeka, xuxurlaka, zera zioten: «Badoaz… Stalin badoa Moskutik… Gobernua badoa… Hiriburua entregatuko dute», eta angustia areagotu egiten zitzaien, beldurrarekin eta haserrearekin batera. Geltokian, banderak, ohorezko guardia, ereserkia, hitzaldi labur bat. Irteten ari ziren arduradunei bostekoa eta musuak ematea. Besarkadak, malkoak, musuzapiak.
Urrutian, bi lokomotorak martxan jarri ziren. Ikatz-ziri usaina elurraren erdian. Tren astuna mugitzen hasi zen.
Stalinek, uniformez, eskua bere kapelaren biseratik jaitsi eta bere autora igo zen berriro. Karabanak zirkulu zabal bat egin zuen, eta Kremlinera itzuli zen, milaka lagunen begiradapean. Orduan beren begiekin Stalin geratu egiten zela ikusi zuten, eta Mosku entregatuko ez zela ulertu zuten.
Jose Miguel Varas
Las pantuflas de Stalin y otras historias (LOM, 2016)
Mikel Sotok euskaratua