Ezin dugu onartu figuren erabateko gabezia eta heroismoaren ideia oro guztiz desagertzea

Edozein denbora-tartetan, historiaren edozein sekuentziatan, gure aukerak gainditzen dituenarekin harremana mantendu behar dugu; ideia gisa giza-animaliaren behar naturaletatik haratago dagoenarekin. Esperientzia erabakigarrietan, hala nola, maitasuna, sorkuntza artistikoa, aurkikuntza zientifikoak, borroka politikoa, gure bizitzako eta giza determinazioen mugak gainditu behar ditugu. Gizadiaren osagai ilun, bortitz eta aldi berean argitsu eta baketsuekin topo egin behar dugu gure gizatasunaren baitan, gure gizatasun-osagaien barneko gizagabetasun-osagaiekin. Horregatik, Jean-François Lyotard nire lagunak idatzi zuen «giza eskubide» ospetsuak, hain zuzen ere, «infinituaren eskubideak» direla. Gizatasuna ez baita animalitasunera murrizten, gizagabetasuna gizatasunaren zati sortzailea den neurrian. Gizagabetasunaren osagai horietan erakusten du giza sorkuntzak existitzen ez den baina izatera iritsi behar duen giza izaeraren zati hori; Gizateria ez baita inoiz guztiz gauzatzen, ez da inoiz zerbait naturala. Gizatasuna bere gizagabetasunaren osagai inmanentea gainditzen duen garaipen infinitua da. Geure buruaren osagai inhumanoaren esperientzia hau onartzeko eta babesteko, guk guztiok, giza animaliok, irudimenezko bitarteko batzuk erabili behar ditugu. Berez haratago dagoen gizateriaren irudikapen sinboliko bat sortu behar dugu, gizagabetasunaren osagai beldurgarri eta emankorrean. Irudikapen mota horri Figura Heroikoa deitzen diot. «Figura», irudi baten ekintza sinbolikoa delako. «Heroikoa», heroismoa giza ekintzetan mugagabearen ekintza delako. «Heroismoa» egoera zehatz batean gizatasunak bere gain hartzen duen zerbaiten agerpen garbia da, giza animaliaren muga naturaletatik haratago.

Irmoki sinesten dut gure une historikoa desorientatuta dagoela. Zer esan nahi du honek? Aurreko mendea gizagabetasunaren esperientzia izugarri batek definitu zuen. Ideia kosta ahala kosta mundu berri bat eta gizon berri bat sortzea zen. Figura heroikoak, batzuetan irudi ilun beldurgarri gisa, beste nonbait zeuden.

Marina Ginestà Bartzelonako plaza Catalunyako Hotel Coloneko teilatuan 1936an. Hans Gutmannen argazkia

«Iraultza» hitza esperimentu suntsitzaile baten sintesia zen. Iraultza komunista, arte guztien suntsipen artistikoa, iraultza zientifiko eta teknologikoa, iraultza sexuala…

Tradizio zaharren amaieraren figura suntsipenaren heroismoa eta errealitate berri baten ex nihilo sorrera zen. Gizateria bera Jainko berria zen. Gaur egun, hori guztia erabateko krisi egoeran dago. Krisiaren sintometako bat tradizio zaharren itzulera eta hildako Jainko zaharren berpizkundearen agerpena da. Figura heroiko guztiak zaharrak dira, hala nola, estate baterako, sakrifizio erlijiosoa eta fanatismo odoltsua. Figura horien itxurapean ezin da ezer berririk gertatu. Humanoaren eta inhumanoaren arteko disjuntzio edo bereizketan oinarritzen dira, eta ez gizagabetasunaren integrazioan gizateriaren existentzia historikoaren sekuentzia berri batean. Baina edozein motako figura heroikorik ez egotea ez da inolaz ere sakrifizio zaharra baino hobea.

Horren ordez, hilketa teknologikoaren eta bizitzaren alderdi guztien gainbegiratze burokratikoaren gizagabetasun zorrotza dugu. Gerra odoltsuak ditugu, inolako konbentzimendu edo federik gabekoak. Izan ere, balio sortzaile sinbolikoko osagairik duen irudi erangikorrik gabe, sakrifizio erlijioso zaharraren eta kontrol kapitalistaren borondate itsuaren arteko gerra iluna dugu.

Horregatik, figura heroikoen patuari buruz pentsatu behar dugu eta gure arazoa termino berrietan formalizatu daiteke. Desorientazio garaian, ezin dugu onartu sakrifizio erlijiosoaren figura zahar eta hilgarriaren itzulera; baina ezin dugu onartu, ezta ere, figuren erabateko gabezia eta heroismoaren ideia oro guztiz desagertzea.

Desorientazio garaian, ezin dugu onartu sakrifizio erlijiosoaren figura zahar eta hilgarriaren itzulera; baina ezin dugu onartu, ezta ere, figuren erabateko gabezia eta heroismoaren ideia oro guztiz desagertzea.

Bi kasuetan, ondorioak gizateriaren eta bere gizagabetasun-osagaiaren arteko edozein harreman dialektikoren amaiera izango dira, modu sortzailean; eta emaitza, beraz, Nietzschek izendatutakoaren arrakasta tristea: «azken gizona». «Azken gizona» irudirik gabeko gizon baten irudi agortua da. Giza animaliaren izaera finkoaren irudi nihilista da, inolako ahalbide sortzailerik gabea.

Gure zeregina zera da: Nola aurki dezakegu figura heroiko berri bat, zeina ez den ez sakrifizio erlijioso edo nazionalaren figura zaharraren itzulera, ez azken gizonaren figura nihilista? Ba al dago lekurik, mundu desorientatu batean, heroismo modu berri baterako?

Baina hasieratik hasi behar dugu: azken sekuentzia historikoan irudien ezaugarri garrantzitsuenen azterketa.

Bestela esanda:

1. Heroismo-gunearen paradigma gerra izan da.

2. Sekuentzia iraultzailean zehar pertsonaia heroiko guztien paradigma Soldadua izan zen.

3. Soldaduaren irudi hau azken bi mendeetako sorkuntza izan zen. Izan ere, hain zuzen, «guda» edo «gerra»ren figura heroikoa ez zelako Soldadua, Gudaria baizik, Gerlaria.

4. Soldaduaren figuraren sormen-balioa poesiak ilustratzen du.

5. Irudi garaikideetan (zinema, telebista eta abar), Gudariaren nostalgia nabaritzen dugu, nihililismo indibidualaren seinale dena.

6. Arazo handiena gerratik harago heroismoaren paradigma sortzea da, baina ez bakezaletasun kristaura itzuliz.

George Camblair gas maskara erabiltzen irakasten Fort Belvoirren, Virginian 1942an

Heroismoaren figura zaharra, Frantziako Iraultza handiaren aurretik, gudari indibidualaren figura zen. Herrialde guztietako poema epiko handi guztietan pertsonaia zentrala izan zen. Ez da Ideia batekiko diziplina kolektiboko harremanaren irudia. Norberaren baieztapenaren irudia da, nagusitasun ageriko baten sustapena. Ez da askatasun sortzailearen irudia. Aitzitik, heroi klasikoak, gerlari gisa, bere patua bereganatzen du. Gudariaren figura garaipena eta patuaren, nagusitasunaren eta obedientziaren uztarketa da. Gerlaria indartsua da, baina ez du benetako aukerarik bere indarraren erabilerari dagokionez. Eta askotan bere heriotza izugarria eta zentzu argirik gabea da. Gudariaren irudia gizatasunatik haratago dago, giza-animaliaren eta Jainkoen artean dagoelako. Ez da sorkuntza bat, berez, leku moduko bat baizik, Jainkoen kapritxo baten ondoriozkoa. Figura aristokratikoa da.

Frantziako Iraultzak gudariaren figura indibidual eta aristokratikoa soldaduaren figura demokratiko eta kolektiboarekin ordezkatu zuen. Hau gizatasunaren eta gizagabetasunaren arteko harremanaren imajinario berri bat zen. Nozio handia Le levée en massea, errekrutatzea zen, herri iraultzaile osoaren etsaien aurka ezartzea. Figura honen dimentsio kolektiboa esentziala da. Soldaduak ez du izen propiorik. Diziplina nagusi baten parte kontzientea da, Ideiaren aginduaren pean. Azkenik, anonimoa da. Badakizue Parisen, Garaipen Arkuaren azpian, sugar iraunkor bat dagoela, Soldadu Ezezaguna goresten duena. Soldaduaren figura sinbolikoaren funtsa bera da ezezaguna izatea. Soldaduaren figuraren oinarrizko dimentsioa, hain justu, heriotza ausartaren eta hilezkortasunaren arteko batasun dialektikoa da, ez arima pertsonal edo Jainko bati erreferentziarik egin gabe. Loria demokratikoa da, ausardia kolektibo eta anonimoarekin hilezkorra den zerbait sortzen duena. Hilezkortasun inmanente batez hitz egin dezakegu hemen.

Gerard Manley Hopkinsen 1889ko erretratua

Berez, hau ideia poetikoa da. Poesia erromantikotik ezagutzen dugu betierekoa den zerbaiten ideia gure munduaren esperimentu poetikoaren barruan, eta ez beste mundu sakratu batean. Beraz, poeta asko ditugu, Victor Hugotik hasi eta Wallace Stevens-era, Hopkins eta Charles Péguy-ren bitartez, soldadua pertsonaia loriatsu eta anonimo gisa abestu zutenak.

Soldaduaren figuraren eraldaketa artistiko hau garrantzitsua da, izan ere, keinu politikoa ere badelako. Zalantzarik gabe, soldaduaren figura paradigmatikoa izan da politikaren sekuentzia iraultzaile osoan zehar. «Iraultzaren soldadua» izatea ohiko ustea zen. Beraz, hemen poesiak, askotan bezala, subjektibotasun politikoa argitzen du.

Bi poema besterik ez ditut aukeratu zuentzat. Lehenengoa ingelesa, Gerard Manley Hopkinsek 1888an idatzia; eta gero amerikar bat, Wallace Stevensek 1944an idatzia. Bi poemok komunean dutena zera da, soldaduaren heroismoaren eta heriotzaren gaineko garaipen ez-erlijioso anonimoaren arteko nolabaiteko elkarrekikotasunaren ideia.

Soldadua

Zergatik denok, soldadu bat ikusirik, bedeinkatzen dugu? bedeinkatu
Gure infante eta marinelak? Bi hauek, gorengoak, izanik 
Buztin hauskorra besterik ez, ez, buztin gaiztoa. Hau da zergatik: bihotzak,
Harro, geroztik, deiari eusten dio gizonki, uste du
Espero du, sinestearena egiten du, gizonek ez dutela gutxiago izan behar
asmatzen, itxuratzen, pentsatzen eta maitatzen artistaren legez bere artegintzan;
Eta dena adimenduna bezain bikaina aurkituko du,
Eta uniforme gorria jantziz gerra espiritua bertan adierazi.
Pentsa Kristo gure Erregeaz. Gerra ezagutzen du, soldadutza osoa egin zuen;
Bera da soka bat ondoen maneitzen duena. Han dago zoriontasunean
Orain, eta nonbait gizakide batek gizakiak egin dezakeen on guztia ikusiz,
Maitasunarengatik makurtzen da, bere lepoa jeitsi behar duela sentitzen du, musua eman,
Eta oihu egin ‘O Kristoren egintza! Jainkoak egindako haragiak berdin egingo du:
Berriro etorriko banintz’, oihukatzen du Kristok, ‘hau izan beharko litzateke’. 

Soldadu baten heriotza

Bizi kontratuak eta heriotza datoz,
Udazkena bezala.
Soldadua erortzen da.
Ez da ospakizun pertsonaia bihurtzen,
Ez du banaketarik inposatzen,
Zeremoniarik eskatzen.
Heriotza erabatekoa da eta oroigarririk gabekoa,
Udazkenean bezala,
Haizea gelditzen denean,
Haizea gelditzen denean eta, zeruan,
Hala ere, hodeiek segitzen dute 
Beraien norabidean.

Hiru iruzkin besterik ez:

1) Hopkinsi dagokionez, galdera, argi eta garbi, figura baten galdera da, paradigma batena. Denek bedeinkatzen dute soldadua, denek bedeinkatzen dute soldaduaren itxura garbia: uniforme gorria… Itxura hori «gerra espiritua» delako, hain justu.

2) Zergatik da hain garrantzitsua «gerra espiritua»? Giza gaitasunen adierazpena delako, arriskuaz harago, heriotzaz harago. Egoera bat da non gizakia betea eta garailea baita «Kristo» izenpeko Jainkoaren legez. Soldadu anonimoan, «gizakide batek gizakiak egin dezakeen on guztiaz» ikus dezakegu. Gizadiaren esentzia bera soldaduaren itxuran lortzen da.

3) Baina gizadiaren esentzia hori lortze soiletik haratago dago. Eraldaketa baten antzeko zerbait da. Soldaduaren ekintzan, zerbait betierekoa dugu; Kristoren heriotzan bezalaxe, Pizkundea dugu, bizitza berria. Jainkoaren beraren oihua da soldadua ikustean: «O Kristo, lana eginda!».

Nola aurki dezakegu figura heroiko berri bat, zeina ez den ez sakrifizio erlijioso edo nazionalaren figura zaharraren itzulera, ez azken gizonaren figura nihilista? Ba al dago lekurik, mundu desorientatu batean, heroismo modu berri baterako?

Azkenik esan dezakegu soldadua metafora bat dela, Egiak harrapatzen duenean gizakiaren oinarrizko hiru ezaugarri biltzen dituena. Lehenik eta behin, guztientzako adibide bat da, irismen unibertsalekoa; bigarrenik, norbaitek egin dezakeenaren adibidea da, ezer posible ez dela pentsatzen denean; aukera berri baten sorrera da; hirugarrenik, benetako Ideia bati eskainitako ekintza batean hilezkor edo betikoa denaren adibidea da. Hilezkortasun immanente baten sorrera da.

Wallace Stevens, 1948. urtean. Sylvia Salmiren argazkia

Hau guztia Stevensen ere aurki dezakegu, baina modu malenkoniatsuagoan. Wallace Stevens da, nire ustez, zuen [AEBen] poetarik handiena. 1879an jaio zen. Beraz, gaztea zen Lehen Mundu Gerran. Eta 1955ean hil zen, beraz, Bigarren Mundu Gerrako sarraski izugarriak ere ezagutu zituen. Soldaduaren figuraren momentu gorenaren garaikidea da, baina baita bere unibertsaltasunaren amaierarena ere. Garai honetan, Stevensen izenburuetan ikus dezakegu hori. 1943an Stevensek bilduma bat argitaratu zuen Mundu baten partea (Part of a World) izenburupean. Ikusten duzuen bezala, munduaren amaieraren ideia dugu osotasun argi gisa aurkeztuta. Bilduman, heroiaren gaia aurkitzen dugu. Poema bikain batek gerra garaiko heroia aztertzen du. Eta ondorioa zalantzazkoa da. Gaurko poema hurrengo bilduman argitaratutakoa da, Udara garraioa (Transport to summer). Stevensen «Uda» beti da baieztapenaren izena, Izatea eta Agertzea ia berdinak diren puntu honen izena eguzkia den bezalaxe, hain justu ere.

Gerra eguzkiaren frogaren amaiera da, eta baiezko uda hutsaren amaiera. Galdera hauxe da: nola egon daiteke, ondoren, udararantz garraioa? Espero al dezakegu, beste behin, soldadu paradigmatikoa hil ostean, Izatearen benetako agerpena edo, eta pentsamendu baiezkoa bezalako zerbait? Gaur irakurtzen ari garen poemaren izenburua frantsesez dago, «Esthétique du Mal» (Gaitzaren estetika). Baudelaireren aipu bat da. Ikusten dugu poema Edertasunaren (esthétique) eta Gaizkiaren (Mal) artekoa dela. Soldaduaren figura «Esthétique du Mal»eko zazpigarren estrofan aurkitzen da.

Irakur dezagun estrofa hau.

Zein gorria arrosa den soldaduaren zauria 
Soldadu askoren zauriak, erori diren
Soldadu guzien zauriak, odol gorri,
Denboraren soldadua heriotz gabe hasten da handi.

Erraztasunik aurkitzen ez den mendia,
Heriotza sakonagoarekiko axolagabekeria ezean
Erraztasuna da, iluntasunean dago, itzal bat mendimuinoan
Eta han denboraren soldaduak atseden hilezina du.

Itzalen zirkulu kontzentrikoak, geldirik,
Beraien aldetik, baina haizearen gainean mugituz,
Biribil mistikoak osatzen dituzte loaldian
Denboraren soldadu gorria bere ohean, heriotzarik ez.

Bere kidearen itzalek inguratzen diote
Gau goian, udak arnasa hartzen du haien partez
Bere usaina, lozorro astuna, eta berarentzat,
Denboraren soldaduarentzat, udako loa arnasten du.

Zeinetan bere zauria ona baita bizitza hala baitzen.
Haren zatirik ez baizen inoiz izan heriotzaren parte.
Emakume batek eskuarekin kopeta leuntzen du
Eta denboraren soldadua lasai dago fereka horren azpian.

Beste behin, hiru iruzkin:

1. Soldadua ez da hemen Hopkinsekin bezala aurkezten, bere itxuragatik edo bere ekintzagatik. Zauriek eta heriotzak irudikatzen dute. Kolorea odolaren kolorea da. Hala ere, eraldaketa positiboa dugu. Arrosak zauria formalizatzen du («Zein gorria arrosa den soldaduaren zauria»). Eta zauria bera, arrosa bezala, bizitzaren graziaren sinboloa da: «zauria ona baita bizitza hala baitzen». Beraz, soldadua heriotzaren eta bizitzaren arteko baiezko bitartekotza da. 

2. Soldadua denboraz osatuta dago. Soldadu bakoitza «denboraren soldadua» da. Gerrak, gerra modernoak, ez dituelako gudari handiekin borroka distiratsuak adierazten, milioika soldadu anonimoren epe luzerako sufrimendua baizik. Hala ere, denbora honek denboraz haratago zerbait sortzen du; heriotza honek heriotzaz haratago zerbait sortzen du. Poema osoak denboraren eta hilezkortasunaren arteko harremana ezartzen du.

ETAko bi militante lehergaiekin trenbidean

«Denboraren soldadua heriotz gabe hasten da handi». Hemen dugu irudiaren azken indarra. Soldaduarengan bada zerbait handia, denboraren eta heriotzarik ezaren arteko lotura sortzen duelako.

3. Eta azkenik, soldadua eguzkiaren frogaren forma berri bat dela esan dezakegu, udararen sormenarako ahalmenarena. Uda presente dago heriotzaren gauean: «Gau goian, udak arnasa hartzen du haien partez / Bere usaina, lozorro astuna, eta berarentzat, / Denboraren soldaduarentzat, udako loa arnasten du». Heriotzak ez du ukitzen hilzorian dagoen soldadua: «Haren zatirik ez baizen inoiz izan heriotzaren parte». Horregatik soldadua ez dago batere sakrifizio erlijioso moduaren pean. Soldadua bizitza bera da, arrosa, uda gauean.

Zer ondoriozta dezakegu guzti honetatik? Soldadua gizakiak bere mugetatik haratago zerbait sortzeko duen gaitasunaren bi ezaugarri oso garrantzitsuren ikur modernoa izan da. Lehenik eta behin, sorkuntza hau inmanentea izan daiteke, eta ez fede erlijiosoaren menpekoa. Bigarrenik, sorkuntza hau betierekoa da denboran bertan, eta ez denboraren ondoren.

Baina irudiaren muga argia da bi poemetan. Hopkinsekin paradigma kristaua dugu. Soldaduak heriotzaren eta berpizkundearen ekintza errepikatzen du. Gizakia Jainko bat izan daiteke, dio Hopkinsek. Zer baina, Jainkoa hil bada, Nietzschek denoi irakatsi zigunez? Stevensekin, uda eta eguzkiaren biziraupen malenkoniatsua dugu, zaurien eta heriotzaren transfigurazio poetiko batek adierazia. Zer baina, gerra, gure egunetan, sarraski iluna bihurtu bada?

Soldaduaren transfigurazio poetikoa ere figura honen amaieraren hasiera ederra da. Gure zeregina oso zehatza da. Gudari aristokratikoaren garaiaren ondoren gaude, eta soldadu demokratikoaren garaiaren ostean, baina ez gaude Historiaren amaiera baketsu batean. Aitzitik, nahasmenean, indarkerian eta injustizian bizi gara. Gure ekintza kolektiboetarako forma sinboliko berriak sortu behar ditugu. Ziurrenik ez ezeztapen global edota azken gudaren testuinguruan, baizik eta tokiko baieztapenen eta gatazka amaigabeen testuinguruan. Eguzki berri bat aurkitu behar dugu, edo beste hitz batzuekin esanda, herrialde mental berri bat. Stevensek dioen bezala; «Eguzkia herrialdea da edonon dagoela».

Alain Badiou

«Soldaduaren figura garaikidea politikan eta poesian» hitzaldia, UCLA unibertsitatean 2007ko urtarrilean

Imanol Galfarsorok euskaratua

Irudia: Alain Badiou École Normale Supérieuren ikastaro bat ematen