Iudaica: Saul Tchernikhovskiren olerki bat dela eta

Bestalde, Hebrear Gazteek beren burua semitatzat jotzen dute, ezen ez Judutzat, zeren eta argiro baitiote ez direla Europarrak, Ekialde Hurbileko beste etnia batekoak baizik (juduak maite dituztenek sinetsarazi nahi digutenaren erabat bestelakoa dena), eta halaxe, judaismoa guztiz gaitzesten dute, eta, Europako ghettoetan jaioak eta haziak izanik, aberkideei Europako kultur balioak ezagutarazteko ahalegin handiena egiten dutenak haiexek dira. Arlo honetan ere bidea erakusten die Tchernikhovskik, ez baitu soilik Kanaango Jainko-jainkosak gogoan hartzen; besterik ere badakarkie hebreerazko irakurleei. Kelevala, Iliada, Odisea eta Gilgamexen epopeia, besteak beste. Haatik, Antzinako Alexandriako juduei nola, halaxe ekartzen dio Grezia zaharreko espirituak inspirazioa Tchernikhovskiri ere. Horiek horrela, Filon baino haratago doa, adibidez, zeren ez baitu beste horrek bezala Israelgo erlijio eta moral ideiak Jentilen filosofian xerkatzen. Harendako Greziako jainkoak dira egiazko Jainkoak, Apolo da izatez Jainkoetan lehena eta Israelgo Jainkoa ez da besterik haren kopia baizik, hori bai, juduek berehala itxuragabetu eta desnaturalizaturiko kopia. Diodan hau guzti hau bretoi hizkuntzari ekartzeko hautatu dudan olerki honexetan antzemango duzue. 

Jon Mirande
«A-zivout ur varzhoneg gant Ch’aul Chernikhovski»,
Ar Stourmer, 1964. urtea, urtarrila, 7. zka. 13. or.
Edorta Jimenezek frantsesetik egindako itzulpena

Edorta Jimenez euskarazko itzultzailearen oharra:
«Euskaldun berri» terminoaren ildotik «hebreeradun berri» deritzot Saul Tchernikhovski bardoari.

Padrig an Habask bretoierazko itzultzailearen oharra:
Ez dakit nik yuzevgarourien horri legokiokeen termino edo hitz zehatza zein izan litekeen (judu+maite dutenak, hots, -filo bukaeradun hitzen bat, beharbada?). «Juduak maite dituzten horiek» jarri dut. 

«Iudaica»: Aurrekariak

«Iudaica»ren inguruan sortu zen iskanbila eta Eganek argitaratzeari ezarri zion betoak badu aurrekaririk. 1960. urtean Mirandek bi polemika handi izango ditu antzeko gaiengatik.

Horietariko lehena, 1960. urteko Enbata aldizkariko 5. eta 6. aleetan argitaratu ziren «Race, peuple et nation» I eta II artikuluen harira izan zuena, «démocrates-chrétiens» edo «démochrétiens» gisa definitu zituen aldizkari hartako militante abertzaleekin (Txema Larrea, Miranderen lan kritikoak, Pamiela, Iruñea, 1985. 95-101 orr.). «Er devobis anmarvolobis…» artikuluari buruzko «Psikearen arkhetypen bila» analisian sakontzen dut, Aurelia Arkotxaren lanak lagun, orduko polemikan.

Bigarrena, urte berean, «Goncourt saria dela eta» Eganen argitaratu zuen artikuluagatik (Egan, 1960. urtea, maiatza-abendua, 3-4 zenbakiak). Urte hartan, Vintila Horia idazleari sari hori eman ostean kendu ziotelako bere iraganari buruz egin ziren hainbat salaketa dela medio. Mirandek horrela kontatzen du:

«Saria banatu eta bereala, André Wuirmser judu komunistak salatu zuen “L’Humanité” komunisten egunkarian Horia izugarrizko gaizkille bat zela: eskuindarra, eta, geiago dena, nazi-en adiskide izandakoa, eta, geiena dena —horresco referens, juduen etsaia. Gure intelektual ispiritu zabalok arritu ta txunditu: juduen zale ez izatea, nola al liteke? Bertan kontuak eskatu zizkioetan idazleari.

Horiak erantzun zuen egiaz eskuindarra zela; ez zuen ukatzen Alemanen aldeko artikulu bat edo beste eman zuenik Rumaniako kazetetan; nazional-sozialistetakoa izan zelako salakuntza, ordea, ez zuen onartzen: altzitik, Codreanu-ren “Burnizko Zaindari”-en politikaren kontrako gertatu zen, eta Alemanek berek bein giltzapean sartu zuten. Bestalde, haren aukeratzeak sortu zituen nahaspil ta iskanbillak zirela eta, Goncourt-saria ukatzen zuela zioen. Eta Goncourt-Akademiako burges onek, Wurmer baten alderdikide ta odolkideak ez sumindu naian, onartu dute ukatze hori: aurten ez da Goncourt-saririk izango» (Miranderen lan kritikoak, op. cit. 78 or.).

Miranderen idazkiak Iñaki Aginagaren erantzun haserrea izan zuen Eganen hurrengo alean argitaratu zen «Behar ginuen bakarra» artikuluan (Egan, 1961. urtea, urtarrila-ekaina, 1-2 zenbakia, 6-9. orr). Erantzuna, esan bezala, sumindua da baina, egia esan, era guztiz barregarrian hasten du Aginagak: «Jauna, zentzu-gabekoak munduan zear benatzen dituzularik Euskal-erriarentzat atxikia duzun saski joria ez dea oraindik akitua?», Mirandek berak egin zezakeen manera batean, kontrako norabidean. Hala ere, Aginagak gogor gaitzesten ditu Miranderen artikuluaren «aldekoikeria, ez-jakinak, xinplekeria eta “ez egiak” erokeria zahar baten agertze berriak ditugu: antisemitizgoaren, alegia». 

Mirandek Aginagari erantzun egin zion «Ene artikulu baten “kritikaren” ondoren» idazkiarekin (Egan, 1962. urtea, urtarrila ekaina, 1-3 zka.), eta Aginagaren artikulua haserrea bazen, haserreagoa izan zen Miranderena. Hiraz eta korrika idatzi duela dirudi, baina Aginagaren artikuluaren alderdi guztiak sakon eta erradikalki erantzuteko borondate irmoarekin, sakon jorratzen baititu, bere ustez Eganek beharrezkoa lukeen kulturatik haratagoko auzi politiko bat jorratzeko Aginagaren hautua eta bere antisemitismoaren nondik norakoak. Ez naiz luzatuko, Miranderen erantzuna luzea baita eta, esan bezala, gai ugari jorratzen dituelako baina, bistan denez, Mirande, Aginaga, Eganeko arduradunak eta segur asko irakurle ugari asaldatuak utzi zituzten idazkiek.

Hori zen Eganeko kideek zuten bizipena 1964ko uda hasieran Mirandek Mitxelenari «Iudaica» bidali zionean. Aurretik ikusi dugu gerora Mirandek Andima Ibiñagabeitia lagunari aitortuko diona, gaia arrazoi hauengatik hautatu zuela: «Eganen ez dute ene idazki bat publikatu nai izan; poeta neo-hebreotar bati buruz egin nuen (Saul Txernikhovski), aren neurtitz batzuk ere itzuliz, poeta ori, judutar izanik ere europatar razistentzat ere goraipagarri baita: bera semita razista, eta bere arrazaren egiako tradizioa berriz idoro nai du, ghettoetako judukeria arbuiatuz. Mintzagai ori artu nuen azkenengo Eganen Anna Franck-en zozokeriak euskaraz eman zituztelakotz. Eta egunkari orren itzultzalleez ironeia piska batekin (bainan aierkunderik gabe) mintzo bainintzan, Eganeko zuzendariek erabaki dute euskaldun prosemiten eta antisemiten eztabaida (?) ortaz ez zutela geiago ezer entzun nai» (Andima Ibiñagabeitiari gutuna, 1964/02/20. Jon Miranderen… op. cit. 226-227 orr.).

Mirandek ondo dioenez, Mari Karmen Garmendia ormaiztegitarra eta Rudolf de Rijk hizkuntzalari eta euskaltzaleak «Anne Franck’en Egunkariko zatitxo bat» argitaratu zuten Eganen 1962. urtean (Egan 1962. urtea 4-6 zka. 237-245 orr.). Horri erantzun nahi zion, «Iudaica» artikuluak, horrekin batera Saul Txernikovskiren “Apoloren estatua baten aurrean” poemaren Miranderen itzulpena emanez. Hau da, Miranderi gustatzen ez zitzaion juduen aldeko ikuspegi kulturala kulturaren arma berekin erantzun nahi izan zuen, baina Eganen ez zuten horrela ulertu edo, ulertu arren, ez zuten horrek ekar zitzazkeen ondorioak beren gain hartu nahi izan.

Hala, 1964ko udan, Eganen baitan aurretik aldizkarian «Goncourt saria dela eta» artikuluak piztutako polemikaren antzeko bat berpiztuko ote zelako beldurrez, argitaratzearen edo ez argitaratzearen egokitasunaz eztabaidatu zuten, aldeko eta kontrako jarrerekin. Koldo Mitxelenak kontatzen duenez, «Entonces intervino, entre otros, un joven lingüista holandes, Rudolf de Rijk, a quien las ideas apuestas por Mirande le parecían una apología de actos criminales nazi-fascistas. Intenté defenderme alegando que, entre nosotros, el fascismo me parecía, entonces, mucho más ridículo que peligroso. Pero sus razones eran poderosas para uno que, como yo, se siente hombre antes que vasco y es, por encima de todo, antifascista (ya sé que esto, ahora, parece ridículo a nuestros maximalistas) y antitotalitario de toda la vida)» (Eugenio Ibarzabal, Koldo Mitxelena, Erein, Donostia, 1977. 159. or.). 

Horrela hartu zen Miranderen artikulu hau ez argitaratzeko erabakia Eganen baitan. Koldo Mitxelenako artxibategian badaude Koldo Mitxelena eta Rudolf de Rijken arteko 18 gutun, baina hau idazteko garaian oraindik ez ditut kontsultatu gaiari buruz bestelako informaziorik ba ote duten aztertzeko, baina Koldo Mitxelenak gaiari buruz ematen duen informazioak koherentea dirudi eta ez dut uste gutunotan garrantzitsua den bestelako informaziorik egongo denik.

Ez nuke sartu nahi Eganek Miranderen artikulua ez argitaratzearen erabakian. Esan beharrik ez dago zentsuraren kontra nagoela eta, era berean, komunikabide bakoitzak bere ildo ideologikoa izatearen alde; egin nahi izan dudana zera da, Eganek hartu zuen erabakiaren testuingurua azaltzea, erabaki horrek izan zituen ondorio kaltegarriak izkutatu gabe. Koldo Mitxelena argia da Peilleni esaten dionean erabakia hartu zela «ez agintarien baizik irakurleen beldurrez». Nik, ustez espainiar demokrazia betean jaio eta hazia izan naizenak, nire bizitzan bi horien beldurrez hartu behar izan ditut horrelako erabaki batzuk, beraz, ez dut distantziak eta denborak ematen duen talaia honetatik kontatu dudanaz urrutiago joan nahi.

Zentsuraren gaia konplikatua da, kontu handiz aztertzekoa eta, beti bezala, gai honetan ere miragarria den Joxe Azurmendik Arestiri buruz idatzitakoek gai honen hausnarketarako ere balio digute: «zeharkako eta lerroarteko oposizio-lan nahitaez mugatu, bahetu, kalkulatu batean diharduen argitarapen-zuzendariari jesukristoren enbarazoak sor diezaizkioke edozein lankide tirtiriko, inadaptatu, irrespontsablek, edozein abenturari alai, astapotro, bufoik, edozein iraultzaile konpromezuetara etorri ezindakok, erresentituk, zirt edo zart beharrekok, edo bera martiriorako gertu dagoenek ere, edo bere haserre guztiz justu eta santua lumatik isuri gabe geratu ezin den edozein makabeok. Ekipoan bertan arramarrak eta axanpak horrelakoengatik, zeinek ez ditu ezagutu? Mundua hori da. (…)

Situazio zailak dira. Elkarren zentsura-modu batzu, denok edo gehienok ezagutu ditugu frankismoan eta onartu ere egin ditugu gehiegi penatu gabe. Orain egiterik ez daukaguna, nolanahi ere, da, “barne-zentsuratzaile” haiek Estatu-zentsuraren beso luzatua izan balira bezala ipini, “gaiztoak”, lankidearen edo idazlearen zanpatzaileak, azken finean idazleari non idatzi aseguratzen ziotenak berak ziren eta. Askotan erantzunkizunak, errespontsabilitateak “gaiztoa” izan beharra daukala, esan beharko dugu bestela. Denek sufritzen zuten egoera honetan Gabrielek inork baino problema gehiago izatea (eta sortzea) konprenigarri da, esan dugun haren sentsibilitateagatik. Baina “euskaldunek berek zentsuratu zuten” orokorki errepikatzeak, niretzat ez du situazio haien ezinbesteko anbiguotasun guztia errepikatu besterik egiten» (Joxe Azurmendi, «Aresti: sentsibilitate konkretu bat (aurre-ohar batzu eta hiru azterkizun)», Jakin, 1984, 36. zenbakia. 26. or.).

Ez dirudi Euskaldunok ba dakigula zer izan behar den kritika

Miranden nazkatu zen euskaldunek hari egindako bazterketa, eraso eta zentsurez, baina uste dut euskaldunok diskutitzeko dugun maneraz ere aspertu zela, arrazoiarekin, gaineratu nuen. Esaten dute ideologia halitosia bezalakoa dela, besteenak molestatzen digula bakarrik. Hala, Miranderen ideologia hain jasanezin suertatzen zitzaien eta zaie hainbati ze edozein proportzioan eta alorrean salatzen dute, askotan Mirandek berak jarritako proportzio askoz handiagoan.

Zera esan nahi dut, Mirandek «Goncourt saria dela eta» eta «Iudaica» artikuluetan ez zuela sekula bistatik galdu Egan aldizkarian idazten ari zela eta, beraz, kulturaz aritu behar zela, literaturaz, zehazki. Ez zuen ukatzen bere ikuspegian bere ideologiak eragina zuenik, hori bakarrik ergelek egin ohi dute, objektibo izan nahirik inor baino sektarioen agertzen direnean. Horrela azaltzen du Mirandek «Ene artikulu baten “kritikaren” ondoren» idazkian:

«EGANen 1960-ko 3-6-garren numeroan artikulutxo bat ager erazi nuen urthe hartako Gongourt-sariaz. Gai hori hautatu nuen “euskalfrantzesa” izaki Frantziako literatura-alhorrean gerthatuak dohazkidalakotz. Bertzalde, EGAN literatura-aldizkari bat baita, iruditu zitzaidan egoki lizatekeala hor publikatzea, euskal-irakurle gehienek Frantziako kulturaz eta bizi intektualaz axol dutelakotz».

Aginagak ez zuen hori egin, Mirandek arrazoia dauka eta politikaz eta ideologiaz idatzi zuen Eganen, baina hain onartezin eta eskandalagarri zaizkio Miranderen ideiak ze deskalifikatu egiten  ditu argudiorik gabe (ze argudio eman behar da Bigarren Mundu Gerraren ostean antisemitismoaren kontra egoteko?, uste zuen Aginagak… eta uste dute askok gaur egun ere). Mirandek horixe aurpegiratzen dio arrazoi osoz:

«Erran gabe doa, aburu pertsonal bat erakhusten eta hauzi batean pharte hartzen nuenaz geroz, ene artikuluaren kritika baten haiduru nintzala, alde ala kontra. Kontrako irizlariak bi gisatara oldartzen ahai zitzazkidan: edo nik erranak gezurrak zirela erakhutsiz; edo, egiak ba ziran ere, salhatzen nuen juduekiko alderdikoikeria gauza zuzen eta naturala zela frogatuz, nik bertzela uste ukhan arren» (ibid.).

Aginagari eta Eganeko zuzendaritzari onartezina zaie Miranderen ideologia, hainbeste ze den erabakirik ideologikoena hautatzen dute Egan den kultura aldizkarian horrelakorik agertu ez dadin: baina Mirande literaturaz ari da —ideologiarekin nahastua, ados—, haiek ez. Miranderi ez dio graziarik egiten «azkenengo Eganen Anna Franck-en zozokeriak euskaraz eman zituztelakotz», bere pentsakera antisemitagatik, ados, baina zer egiten du? «Poeta neo-hebreotar bati buruz egin nuen (Cha’ul Txernikhovski), aren neurtitz batzuk ere itzuliz, poeta ori, judutar izanik ere europatar razistentzat ere goraipagarri baita: bera semita razista, eta bere arrazaren egiako tradizioa berriz idoro nai du, ghettoetako judukeria arbuiatuz» (Andimari gutuna).

Literaturari literaturarekin aurre egiten dio, eta ez du ukatzen bere hautaketan ideologiak zerikusia baduela, baina berak argi dauka Mari Karmen Garmendiaren eta Rudolf de Rijken «Anne Franck’en Egunkariko zatitxo bat»en hautaketaren atzean ere, geroko eztabaidan de Rijkek berak argi uzten duenez eta, Eganeko zuzendaritzak ere arrazoi ideologikoengatik hautatzen du, «ez agintarien baizik irakurleen beldurrez», ados, baina hautatu egiten du: «Eganeko zuzendariek erabaki dute euskaldun prosemiten eta antisemiten eztabaida (?) ortaz ez zutela geiago ezer entzun nai. Baina eztabaida ortan prosemitek azken itza bere…; zuzen den bezala, oraingo munduan». Eta, hautaketaren ideologian gehiago sakondu gabe, bi hautagai hauetan, Eganek «literatura gutxien» duen aukera hautatu egiten du, politikoki.

«Bertzalde uste dut, hobeki erran: uste nuen, EGAN ezin daitekeala politika hutsezko tribuna bat izan (nik Goncourt-sariaz izkiriatu nuenak politikarekin zer-ikhusia ba zuen ere, oroz lehen literaturekiko hauzi bat zen), eta are gutiago eztabaida pertsonalen agertzeko lekhu bat. Phondu horri dagokionez, erran behar dut idietako eztabaidak hein batean gustatzen ba zaizkit eta preminazko edukiten ba ditut euskal kulturaren aberatsieraztekotz, eztabaida pertsonalak higuin ditudala, ene jitez. Ingelesek dioten bezala: No personal remarks, urrhezko arau bat dela deritzait gizarteko harremanetan» (Jon Mirande, «Ene artikulu baten…» op. cit.).

Gustatuko litzaidake esatea aurrera egin dugula euskaldunok horretan, baina benetan ez dut uste gehiegi aurre egin dugunik, oraindik, Mirandek esan bezala, idi deman jarraitzen dugu:

«Ez dirudi Euskaldunok ba dakigula zer izan behar den kritika. Gehienetan, zer nahi izkiriatzen ba du euskal-idazle batek, edo adiskideek bazterrik gabe laudatzen eta goraiphatzen dute, etsaiek aldiz urrikalmendurik gabe phorrokatzen dutela munta gutiko phondu batzuek gatik —hizkuntza dela, graphia dela, etc.— edo, usuago, gure idazlanek oiharzunik batere ez dute iratzartzen, nehork irakurri ez balitu bezala. Zorionezko da, kritikatzaile egiazko bat hatzeman duen idazlea, hori baitu bere langintzan aurrerapen egiteko bide bakharra…» (ibid.).

Amaitzeko

Amaitu aurretik, hiru-lau hausnarketa. Lehena, Israeleko diskurtso eta politika sionistak higuingarriak zaizkit, baina hortik aurrera aitor dut neuk ere antisemitismoaren gaiarekin Luis Buñuelek pentsatzen zuena pentsatzen dudala, hain zuzen ere Koldo Mitxelenak Peilleni laburbiltzen diona: «Geienok ezpaitakigu judua arpegiz zer dan ere». 

Horrez gain, horrelakoetan tifossi agertzen den Mirande benetako ergelkeriak esatera hel daiteke: «hurrunago noa eta aithortzen dut enetako Alfred Rosenberg batek ere, gizon pentsatzaile eta idazle bezala, orainaldiko Sartre eta Sartretxoak oro bezainbat balio duela» (Jon Miranderen «Ene artikulu baten “kritikaren” ondoren» in Miranderen lan kritikoak, op. cit. 111. or.). Hau da, erridikulua izatera heltzen da Mirande bere gutunetan Krutwig judua dela eta ez delako kontuekin, eta ebidenteki judua den egile baten lana goraipatzen du zer-eta Hitlerren politika arrazialen teoriko handia izan zelako, agerikoa denean Rosenbergen teoria guzti horiek autogorroto sentimendu batetik eratorriak direla (eta norbaitek Ronsenbergen jatorri juduari buruzko informazio interesgarririk lortzen badu, pasa diezadala, Israelgo estatuaren politika kulturalak ederki izkutatuak baitauzka horri buruzko guztiak Sarean). 

Hala ere, gai honi buruz ere «Miranderen Begiratu bat Francoren Espainiari» testuaren «Gure beldurren fantasma bat» analisian idatzi dudana berresten dut hemen: «Mirande nazia zen jeltzaleak kristauak diren bezala, inofentsiboki» eta, esaldi horri gaineratuko nioke, inofentsiboki eta kulturalki. Izan ere, ebidentea da gustatzen ez zaion juduen aldeko joerari ematen dion erantzun kulturala dela «Iudaica»; Adolf Eichmann aipatzen du, ohi duen probokazio –eta koherentzia– ahalmenaz, baina esateko hebreeraz bazekiela eta gogoratzeko txit demokrata den Israelek urkatu egin zuela eta, jarraian egiten duena zera da, poeta hebrear baten poema bat itzultzea… baina ze nazi mota da hori? Ba juduen kultura gorrotatzen duena, baina beren hizkuntza hitz egiten dituena eta, oroz gain kultura eta pertsonak maite dituena: 

«Jonen ilobak gogoratzen dira aitaren heriotzatik landa bere diru kartera (musa) galdu zuela. Moltsa hori Seineko ur bazterrean aurkiturik Angelié familiari helarazi zioten, eta Boulevard Davoutera joan ziren eta han Jon depresio bizian Whisky botilen artean biluzik topatu zuten; leihoko balaustradatik soka bat zintzilik urka bilurra eginik. Guardiako medikua judua zenak harriduraz nazi liburuak eta hebreerazko franko baita hiztegi eta gramatika ikusi zituen. Gure sendagileak idazlearekin Angeliétarrek ulertzen ez zuten hebreeraz hitz egiten zuten. Handik egin batzuk, ospitaletik ateratzean mediku horri opari bat egin zion, baina sendagileak ez zuen zoritxarrez bere liburutegiak zerion arrazismoa sendatu» (Txomin Peillen Karrikaburu, Jon Mirande, olerkaria. Jon Mirande poète parisien, Euskaltzaindia, Bilbo, 2012. 26 or.).

Artikulu hau amaitzeko erarik onena iruditzen zait, hain zuzen ere Mirandek Eganeko irakurleei eskaini nahi izen hori eskaintzea, Saul Txernikhovskiren «Apoloren estatua baten aurrean» poema. Izan ere, Koldo Mitxelena Kulturuneak dituen irakurketa gida apartetan, badauka Jon Miranderi eskainitako bat, informazio eta material ugariren artean, bere itzulpenak ere badituena eta, hala, bada, berton dago Txernikhovskiren poemaren Miranderen bretoierazko bertsioa eta Luis Mari Mendizabalek ingelesetik euskaratutakoa.

Apoloren estatua baten aurrean 

Zuregana nator, aspaldiko jainko ahaztua,
beste garai, bestelako egunetako jainkoa,
gizon sendoen ekaitzen menderatzaile,
gaztaro oparoko haien indarraren olatuen gidari
Belaunaldi ahaltsu eta erraldoi baten jainkoa,
Olinporen mugak euren indarrez konkistatu baitzituzten,
euren heroientzako egoitza, eta kopeta harroa
erramuzko koroez apaindu,
euren idoloen nagusi eta haiek bezalakoak baitziren,
munduaren gidarien batzarretan kide;
lurreko jainkoen belaunaldia, bizitzaren
Lurreko itsaso orroren urek
euren ardaila azkengabearekin,
ezingo lukete gure artean aharrausi dugun amildegia bete
oparotasunak hordirik, eta gaixoengandik
zein oinazetuen tributik urrun.
Gazteriaren jainko puru bikaina, ederrez betea,
eguzkiaren eta bizitzen egia ezkutuen menderatzaile
kantuen ñabardura preziatuezko hodeiak lagun,
melodiaren uhin desberdinen itsasoak lagun;
bizitzaren pozarena zara jainko, haren distira eta ondasunena,
haren indarren zein argi eta itzal erreserba ezkutuen jainkoa.
Zuregana nator, ezagutzen ote nauzu, baina?
Judua nauzu: aspaldiko arerio.

Zeruak berak eta lautada zabalek ezingo lukete,
luzatzearen luzatzez, nire aiten Torah
eta zure gurtzaileen kultua banatzen dituen leizea deuseztatu.
So egidazu; Bidea egina baitut
nire aurreko eta ostekoek baino haratago,
gizakiak, heriotza patu, galdu beharreko bidean.
horren kariaz nauzu itzultzen zaizkuzunen artean lehenengo;
herio oinazeak betiko gorroto nituen une batean,
ene arima biziak, lurrari atxikiz,
lotuta zeukaten kateak zartarazi zituen.
Zaharra da herria, zaharkituak haren jainkoak.
Indargetzen ari diren gizonen pasio zapalduak
mendeen kaiolatik bizitzara askatzen dira.
Jainkoaren argia nirea da, egiten du deiadar nire baitako hezur orok.
Jainkoaren eta bizitzaren argia. 

Eta zuregana nator.
Zuregana nator, zure estatua aurrean belauniko,
zure irudia bizitzaren argitasunaren sinbolo;
lenaunika nauzu, burumakur, onaren eta sublimearen aurrean.
Burua makur nago bizitza, adore eta edertasunaren aurrean,
gorpuek eta giza hazi ustelak lapurturiko
gauza bikain guztien aurrean makur,
matxinatzen baitira Jainkoak emandako bizitzaren aurka,
Jainko Ahalguztiduna,
basamortu misteriotsuen jainkoa,
Kanaan zirimola batean konkistatu ondoren Bera
euren filakterioen uhalez atzeman zuten gizonen Jainkoa. 

Saul Txernikhovski

2022ko abenduan