Gure printzesa ttipi beltzari

Sahora ani wana’wa, benot Yerusalaym.
Beltz naiz eta eder, Jerusalemeko alhabak.
Du ydwyf fi, ond hawddgar, merched Jerwsalem.
Sir haSSirim, 1, 5.

Danbor tzarraren gainean: taun! taun! taun! Egin kantuan
Kanta zure kantua
Kanta zure larrua
Larru larru eta larru gehiago
A
alua alua alua
zer alu hain alu
hain sakon
larru
sakon

Kanaberazko txirulaz: jendeok! jendeok! Jendeok! Alu horren sakona
errota du zure belaun
malgua
gure erdi-ahula!
Inondik ere!
EZ!

Kornamusa handiaz: ene!   Oi ene
zure bular puruak
ur-bazter ekurua
zail zail zail
            zure
      gibelaldea
lorerik gabea
betea betea betea

Gaita zaharraz: irrintzi! A
ipurdi-mazalek
bildurik
Gu?
Beltz
(leun)
Mingar?

Harpa zeltikoaz: !

Aulnay sous bois, 1964ko martxoaren 1ean

J.M.—G.P.

OHARRA. Zer gara gu, nazional sozialistak gara gu. Horrexegatik goresten dugu bere endatasunaren kontzientziari atxikitzen dakien oro. Eta goresten dugu halaber zeinahi endatan datzan edertasuna. Parisen, karrika labur laiotz batean, han behean, neskato ttipi —hamaika urteko— beltz bat, leinuru pittin batez argitua, topatu dugu. Hartaz gozatu dugu, eta halaxe hark bere aldetik gure etorrirako fruitua eskaini nahi izan digu, Eskuineko haizeak jotzen duenerako.

Jon Mirande eta Goulven Pennaod
«D’hor brientinezig du», Ar Stourmer, 1964. urtea, martxoa, 9. zka. 42. or.
Edorta Jimenezek frantsesetik itzulia

Edorta Jimenez euskarazko itzultzailearen oharra:
Racialité hitza Aranaren «enda» kontzienteki erabiliz sortu dugu.

Padrig an Habask itzultzaile bretoiaren oharra:
Sarrerako hirugarren lerroa galesez idatzia da.
Kon zer eta ki, zakur, hitzaren plurala liteke; Erdi Aroaz geroztik frantsesezko chas<chasse; maileguzkoaz ordezkatua bera. Testuingurua ikusita hemen nonbait emakumezko sexuarentzako usaiako hitza da. Bada hor hitz jokorik ere. Hala nola «larrua» esateko erabiltzen zen ken hitz zaharra eta «gehiago» esan nahi duen hitzaren artean.

Bun dela eta, ez naiz ziur. Ikus DEVRI sarean: http://www.devri.bzh/

Nolabait litekeena da, baina ez aski litekeena, pun hitzaren mutazioa izatea, edo bestela bunt hitza izatea; bount, hots, «bultza egiten duena».

Ez dut endelegatzen zer ote den orri-azpiko oharreko «gant ha skleur» hori. Skleur leinuru da. Balitekeen arren noizbait gant, izatez aurrizkia dena, «-(re)kin» izatea, hemen ez da hori. Baliteke hitz arkaikoa izatea ere.

Mikel Soto

Ironiaz etsaia kontraesanean ala lotsan erorarazi

Tête a tête egindako mozkorraldi batean konposatua

Jon Miranderen «Gure printzesa ttipi beltzari» («D’hor brientinezig du» bretoieraz) poema ez nuen berehalakoan aurkitu, Institut de Documentation Bretonne et Europèenne erakundeko Breton and European Digital Libraryk digitalizatuta daukan Ar Stourmer aldizkariko 1 eta 6 arteko aleen artean ez baitzegoen. Hala, poema honen berri Francis Favereauk, Renneseko unibertsitateko irakasleak, Lapurdum aldizkariaren 5. zenbakirako «Goulven Pennaod, Jon Mirande et la Bretagne», idatzitako artikuluaren bidez izan nuen. Berton, Goulven Pennaoden 1998ko otsailaren 10eko gutun bat dago, unibertsitateko Rennes II ikerketa laborategiko kideek egindako bretoieratik itzulia eta gutunaren amaiera aldera, Pennaodek zehazten zuen 1964ko martxoko Ar Stourmereko 9. alean «letragile frantsesen maneran egindako poema bat dago, afari eta tête a tête egindako mozkorraldi batean konposatua eta Klerg (Marcel Le Clerc apaiza) gorrituarazi arte koleratzea lortu zuena [sic]».

Hala, bada, Ar Stourmeren 6. zenbakitik aurrerako aleen bila hasi eta Pennaoden gutunaren arabera Miranderen parte hartzea zuten 7. eta 9. aleak aurkitu nituen Rennes Métropoleko Bibliothèque des Champs Libresean. Ale horiengatik galdezka idatzi nion liburutegiko Ondare saileko Françoise Vallet arduradunari, azaldu nion zertan ari nintzen eta eskuzabalki digitalizatu zizkidan interesatzen zitzaizkidan orrialdeak, horien artean 1964. urteko Ar Stourmeren 9. zenbakiko 42. orrialdea, «D’hor brientinezig du» poema zekarrena.

Padrig an Havasken itzulpena jasotakoan ulertu nuen Favereauk «Goulven Pennaod, Jon Mirande et la Bretagne» artikuluan zegoen esaldi misteriotsu bezain arduragarri baten hizketagaia zela poema hau. Horrela dio artikuluak: «Ar Stourmer haien aldizkari konfidentzialaren orrialdeetan gustu gaitzezgarri bateko testuak daude, beste zerbait ez esatearren, esate baterako Pennaodek eta Mirandek oso gaztea den neska beltz baten bortxaketa kontatzen duena».

Irakurri nuenetik, ageriko arrazoiengatik itzelezko jakingura piztu zidan neska gazte beltzaren bortxaketari Favereauk egiten dion aipamenak, baina Mirandek bretoieraz idatzitako testu guztiak lortzean zentratzea erabaki nuen, ulertzen ez nuen aipamenaren gaineko berriak lortzen hasi aurretik, azkenean gertatu zen bezala, testuak lortu ahala misterioa bere kabuz argituko zelako itxaropena galdu gabe. Eta, informazio hori eskuartean, poema itzultzeko lana bere gain hartutako Edorta Jimenezi Favereauren baieztapenari buruzko bere iritzia eskatu nion, itzulpenarekin batera helarazi zidana eta osorik argitaratzen duguna aurrerago.

Pertsonalizazioa

«Uste dut euskal literaturan Mirande izango dela, seguru asko, haren ideien eta kreazioen aurkako amorrua bere autorearen aurka gehiena bihurtu eta pertsonalizatu zaiona. Arestiri baino askoz gehiago, nik uste». (Joxe Azurmendi, «Mirande, berriro [bere heriotzaren 25. urteurrenean]», Jakin, 106. zenbakia, 1998ko maiatza ekaina, 32 or.). Joxe Azurmendiren ustez litekeena da Mirande izatea euskal literaturan bere obra eta beraren artean pertsonalizazio handiena jasan duena eta baietz esango nuke nik. Horretarako arrazoia, Azurmendiren ustez, argia da: «Mirandek Haur Besoetakoa eleberria idatzi du –pedofilia istorio bat… Eta, hortik, euskaldun eskandalizatu batzuek, nobela horren «inmoralkeriak» beraiei eman dien disgustoa nobelistaren pertsonaren gainera traspasatu dute, kuasi-autobiografikoa edo omen dela susmatu edo asmatuz» (Azurmendi, op. cit. 32 or.).

Haur besoetakoa izan da, ezbairik gabe, bere garaian eta gerora ere erreakzio gehien izan duen Miranderen lana baina mota guztietako balorazio eta epaiak irakurri ditugu Miranderen obrari zein Mirande berari buruz. Amaia Elizaldek 2018an amaitu zuen Jon Miranderen Haur besoetakoa (1970), modernitate ukatua tesian guzti hauei buruzko azterketa benetan osatuak eta anitzak egin ditu, batez ere «(H)Aur besoetakoaren harreraren bilakaera» ataletik aurrera.

Uste dut beldurrik gabe esan daitekeela testuan oinarrituta egon beharrean, Miranderen bizitzari buruz entzun edo irakurritakoetan oinarritutako interpretaketak, epaiak eta arbuioak belaunaldi ezberdinak gurutzatzen dituela eta, Favereauren lanak argi uzten duen bezala, baita nazioak ere. Asmorik onenarekin idatzita dagoen Luis Mari Mujikaren Mirande-ren poesigintza: Bizitza, ideologia, eraginak, alde tematikoak I. alea (Haramburu, Donostia, 1984) liburuaren «Mirande eta amorio-aldeak» atalean (24-26 orr.) nahiko urrun doa Miranderen bizitza pribatuaren interpretaketan iturriak aipatu gabe, gainera (eta, hala ere, interesgarria da dioena, kontatzen dituenak egia izatekotan zeharo ezeztatzen baitituzte Miranderi buruz azken urteotan plazaratutako hainbat epai).

«Oso ederra, bikainki idatzia, baiñan oso zikina korapilloa oso baitu likitsa. Ala ere sikologiz eta erran ederrez gaiñezka. Argitara nai luke, baiña sortuko luken eskandalua ez litzake makala izango», horrelaxe mintzo zitzaion Andima Ibiñagabeitiak 1959ko abuztuaren 21ean Salbatore Mitxelenari idatzitako gutunean (Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai, Amaia Elizalderen Jon Miranderen Haur besoetakoa (1970), modernitate ukatua tesia, 229. or.) eta geroztik euskaldunon belaunaldi ezberdinek gogor epaitu dute Miranderen lana, sekula ez estetikoki, beti moralki eta, sarritan, literaturaz kanpoko arrazoiengatik.

Pertsonalki gehien inpresionatzen nautenak idazleek egindako epaiak dira, haiek ezagutzen baitute sormen lana nolakoa den eta sarritan planteatzen dietelako kazetariek haien literatura lanetan –bilbean, gertakizunetan pertsonaietan…– errealitatetik edo haiengandik «zenbat dagoen», eta haien erantzunetan gehienetan Miranderi aitortzen ez dizkioten askatasunak aitortzen dizkietelako euren buruei. Gurean, egia eta egiantza zein artearen autonomiari buruz iritzia eman duten hainbat idazlek epai guztiz borobilak eman dituzte Mirande eta bere obrari buruz, nire ustez, behar bezala argudiatu gabe eta, eurei eta euren obrari buruz norbaitek salaketa bera egitekotan onartuko ez luketen moduan.

Zentzu horretan, 1985ean Pamielak argitaratu zuen Mirandek idatzitako jatorrizko bertsioaren lehen edizioan, Bernardo Atxagak idatzi zuen «Miranderen senditzeko manera» epilogoan egiten duen testuarekiko interpretaketa guztiz inpertinentea iruditzen zait: «Haur besoetakoak edukiko ditu, noski, Miranderen bizitza edo pentsamoldearen izpiak, eta ezin da esan fikzioa ez denik. Baina liburuaren orrialdeetan sentimendua da gehiena nabarmentzen dena –zer sentitzen duen neskamea bezalako pertsonen aurrean bakarrik geratzen denean–. Horregatik, alde hori hain indartsu delako, sentigrafia bezala izenda genezake. Baina hitza –asmatua– zatarregia da inon erabiltzeko.

Horretaz fidaturik, Haur besoetakoa egunkari ezkutu bat bezala irakur daitekeela uste dut, eta zilegi dela ondorioz –arestian esan gabe egin dudan bezala– ipuiko pertsonaia Miranderekin berarekin bateratzea» (Bernardo Atxaga, «Miranderen senditzeko manera» gibel-solasa Jon Miranderen Aur besoetakoa liburuaz 1985ean Pamielak egindako edizioan).

Ados nago Atxagarekin pertsonaien sentimenduak eta barne-mundua ondo idatzita daudela dioenean, baina ariketa literarioaren alderdi psikologikoak garrantzitsuak izateak edo ondo eginda egoteak idazlearen gaitasunaren frogatzat hartu behar ditugu, ez ariketaren eta idazlearen biografia pertsonalaren arteko harremanaren frogatzat. Kalitate literarioa daukan edozein lanen atzean biografia ezkutuak ikusten hasiko bagina, literaturaren historia guztia desegingo genuke.

Testu batean sentimendua gehien nabarmentzen delako obra hori idazlearen egunkari izkutu gisa irakurtzearen atzean dagoen saltoa ezin dut ulertu. Hortik hainbat urte geroago liburuak krimenera bultzatzen duen pederastia istorioa dela salatzera zegoen tartea hain handia ere ez da, baina bada eta, hala ere, asko harritu ginen, 2010eko ekainean, Bilbo Zaharra Forumek Haur besoetakoa liburuaren inguruan antolatutako jardunaldietan Atxagak haue esan zuen: «La obra más inaceptable de toda la literatura en euskera, pero escrita en una lengua limpia, tersa. Una gran novela corta, mejor que ‘Lolita’ de Nabokov» (El Correoko berrian, 2016ko ekainaren 10ean, Iñaki Estebanek eman bezala jasotzen dut, gazteleraz). Horrez gain, gaineratu zuen nobela «pederastia istorio gordina» zela eta horregatik «egilea ez dugu[la] barkatu behar» esan zuenean (Deia, 10/06/16). Atxagaren esanetan, «gizarteak ez onartzea seinale ona da, oso arriskutsua da esaten duena eta defenditzen dituen ikuspuntuak krimenera eramaten zaituzte zuzenean».

Txomin Peillen idazlea, Bilbo Zaharra Euskaltegiak 2010ean antolatutako Klasikoen III. Irakurraldian Mirande lagunaren Haur besoetakoa irakurtzeko gertu

Espainiako zentsurak Haur Besoetakoa argitaratzearen alde egindako txostena. Amaia Elizalderen tesitik

Espainiako zentsurak Haur Besoetakoa argitaratzearen alde Lur argitaletxeari bidalitako gutuna. Amaia Elizalderen tesitik.

Beste belaunaldi bateko kidea den Itxaro Bordak ere gogor egin zuen Miranderen eta bere obraren kontra salaketa zorrotzak eginez, berriro ere hainbat ideia behar beste arrrazoitu gabe, adibidez, «Nazismoaren eta Miranderen sexu-heziketaren arteko haririk ez da lotu orain arte, emakumearen eta neskatoen ikuspegi porno-misoginoa ideologia faxistaren ereduari arras egokitzen zaion arren» (Itxaro Borda, «Jon Miranderen heziketaz», Hegats, 50. zenbakia, 2012. 12 or.). Interesgarria izan daiteke heziketa eta ideologia lotzen dituen azterketa bat burutzea, baina hori egin gabe bien arteko erkaketa egitea ez da serioa ez onargarria.

Horrez gain, Bordaren hitzetan, Miranderen obran «Sexuaz mintzo zaigunean poemetan edo artikuluetan industria pornografiko kapitalistaren behe-mailako elementuak aurkitzen ditugu, bera ere harrokeriaz dabilela, gutunetan zein olerkietan oihutzen duenez, putekin Pariseko burdeletan. Emakumeak putak zaizkio bere ama sakratua salbu, soldaduek edo legionarioek besaintzinetan tatuatzen zuten moldean: toutes des putes sauf ma mère…» (Itxaro Borda, op. cit, 12. or). Hemen ere, Miranderen poema erotikoetan azaltzen dena bera dela ondorioztatzeko aski arrazoirik ez du ematen Bordak. Idazlearen obran emakume guztiek trataera bat eta bakarra izatearen salaketa ere ez du behar bezala argudiatzen eta, benetan, Mirandek bere nobela, ipuin eta poemetan azaltzen diren emakumeak ez dut uste berdin eraikitzen dituenik; ez da egia Miranderen ipuin eta lan literario guztietan agertzen diren emakume guztiak putak direnik. Azkenik, Borda artikuluei buruz ari denean, Miranderen artikuluak nahiko ongi ezagutzeaz gain, digitalizatuta dauzkat fitxategi batean bilaketak egiteko: eta “emakume, emazte, eme, sexu…” bilaketak egin arren, ez dut aurkitzen inon Bordak aipatzen dituenak. Ezin asma, beraz, non aurkitu dituen berak Miranderen artikuluetan «industria pornografiko kapitalistaren behe mailako elementuak», baina artikulu edo aipu zehatzik egiten ez duenez, zaila da baieztapen hori zeharo ezeztatzea. Hain da zehatz eta bitxia Bordaren salaketa, “kontrako” aipamenak aurkitu ditudala esatea ez litzatekeela zehatz edo zuzena, baina zalantza gabe, kontrako norabidean doazen aipamenak direla askoz ere ugariagoak.
Zentzu horretan, Txomin Peillen bere lagunaren hitzak argigarriak dira: «Jon Mirande, unibertsitario teorilari batzuek ez dute batere ulertu, bera bizirik ez dutelako ezagutu. Feministek eta euskaldun zintzo berriek misoginia bizkarreratzen diote. Badea misoginiarik neska bati dionean “Bi arimen muga dakigun ihaur”? Emakumea ez da harentzat “objet esthétique”. Puta hitza erabiltzen duela, Sartrek eta Axularrek bezala, baina zeren errateko:

Atsegin neska nekatuak
mokoka zekenekin
mokoka zikinekin
belaunetako minez
zer bizitza! (Larunbat arrats batez)

Eta berdin 1947.an idatzi zuenean

Eguberri on! Hotel aurrean,
Hotzikaratzen den putarentzat
Eta azkenean Gabon mezatik edo dantzalditik
Bezero berandu bat heltzen zaionean?
Irri egin dio, sartzen da, sartzen du,
baina urdeak! Ez dio hogei sos gehiago ematen.
(Merry Christmas)

Zein euskal idazlek adierazi du kaleko emakumeenganako horrelako enpatiarik eta bezero zeken eta zikin batzuenganako nazka?» (Txomin Peillen Karrikaburu, Jon Mirande, olerkaria. Jon Mirande poète parisien, Euskaltzaindia, Bilbo, 2012. 179. or.).

Belaunaldi gazteago bateko kide da Beñat Sarasola, artearen autonomiaren gaia lan ezberdinetan jorratu duena, haren alde azalduz baina, hala ere, Miranderen ipuin batek sexu bortizkeria sustatzen duelako salaketa egin izan du, berriro ere nik horretarako aski arrazoi ikusi gabe: «Heterodoxiaren ikuspegi hori lehenago [Jon] Mirandek agertu zuen. Igela aldizkaria alde horretatik erreferente bat da, nahiz eta beste zenbait gauza nahiko lotsagarriak ere badiren. Miranderen ipuin batek, kasurako, sexu bortizkeria justifikatu ez ezik, ia sustatu egiten du» (Beñat Sarasola, Gorka Erostarberen elkarrizketa Berrian, 2016ko apirilak 15). Sexu bortizkeria ipuin baten agertzea zergatik den Sarasolaren ustez sexu bortizkeria justifikatzea edo sustatzea ez dakigu. Izan daiteke elkarrizketaren beroan esandako zerbait, literaturaren esparru autonomoaren alde idatzi baitu Sarasolak, bestea beste, Haur besoetakoarekin horrenbeste konparatu den Lolita adibidetzat erabiliz, eta pedofiliaz aritzen den liburu bat edo pedofiliaren aldeko liburu bat bi gauza desberdin direla adierazteko.
Edonola ere, Miranderekin gertatzen zaigunaren guztiz adierazgarria izango litzateke. Horrez gain, Atxaga eta Bordaren kasuan bezala, Sarasola galdetua izan da bere literatura eta errealitatearen arteko harremanaz eta berak idatzitako Deklaratzekorik ez nobelako protagonisten uste eta ekintzek fikzioa direla argitu du nobelaren aurkezpenean bertan edo egin dituen elkarrizketa ezberdinetan, beraz, nolatan ulertu ipuin batean gertatzen dena idazlearen iritzi edo jokabidea dela? Idazle batek norbere buruari fikziorako eskubidea aitortzen dionean ez dut ulertzen nolatan kondenatu dezakeen hain argi «kolega» baten lana. Euskal literaturan haien nobela, ipuin eta poemetan agertzen direnak idazleen bizipen zein iritzi gisa jotzen hasiko bagina –haien bizitzaz dakiguna zein entzundako zurrumurruak kontutan hartuta zein gabe–, uste dut eskandalu itzela sortuko litzatekeela eta pentsatzen dut idazleak kezatuko liratekeela… arrazoi guztiarekin.
Ez da nire asmoa artikulu honetan inoren kontra jotzea edo batak edo besteak Miranderi buruz esandakoei punta ateratzen hastea; beharbada aurrez aurre ez ginateke bat etorriko Miranderen obraren edo pertsonaren epaian, baina beharbada, adibidez adibide eztabaidatuta, batzuetan paperaren gainean hain ziur idatzitakoetan argi-ilun gehiago agertuko liratezke. Adibide hauek aipatu ditut idazle zuberotarrarekin euskaldunon belaunaldi ezberdinei gertatu zaigunaren erakusgarri gisa. Mirande bere bizitza edo obrarengatik kondenatzeko dugun joerak segur asko Mirandek sentiarazten digun deserosotasunaren tamaina ematen digu. Miranderekin zer egin ez dakigu eta leku batean kokatuta –hau edozein dela ere; idazle handia, pederasta, nazia, abertzalea..– guztiok lasaiago geratzen garela dirudi.
Neuri pertinenteak iruditzen zaizkit testuan oinarritutako azterketak, eta egon dira zentzu bateko zein besteko obra bikainak ere, batzuk aipatzearren, Joxe Azurmendirenak, Aurelia Arkotxarenak, Josune Muñozenak, aipatu dugun Amaia Elizalderena… Baina, literaturari buruz ari garela, Azurmendirekin bat nator, orokorrean nahikotxo eta, guri dagokigunez, Miranderen kasuan bereziki (zuberotarrarekin ez baitugu neurririk, bistan denez): «Haren moraltasun pertsonalaz ere badira anekdotak edo esamesak (pederasta zela, ez zela, edo putaetxeetara joaten omen zela), nire harritasun handirako egunotan berriro entzun direnak gure artean: bere poesia sugestibo bat, halakori idatzitako ez dakit zer gutun zati, etc., izaten dira zurrumurruon oinarri guztia. Aitortu behar dut barru-barrurainoko lotsa sentitzen dudala, holakoak entzunda. Horretaz guztiaz nik ezer ez dakit, ez dut ezer jakin nahi eta ez zait ezer ere axola. Kontu pertsonal horiek, egia izatekotan, gehienez ere Poliziarentzat eta juezentzat izan litezke interesekoak, inorentzat izatekotan, literaturarentzat batere ez. Rimbaud droga trafikoan ibili bazen, horrek ez du ukitu haren poesia, eta Jean Geneten krimenek ez dute zikintzen haren prosa. Cervantes kartzelan egon zen. Baina guk zerikusirik ez dugu pertsona pribatuekin eta beren kontuekin, bakar-bakarrik pertsona eta obra publikoekin baino» (Azurmendi, op. cit. 32 or).

Bortxaketaren hipotesia

Ez dut esan nahi idazlea guztiz isolatu behar denik bere obraz, ezta obra gizarteaz ere. Miranderi buruzko artikulu sorta honetan Miranderen biografia behin baino gehiagotan aipatzen ari naiz, argigarri iruditu izan zaidanean, baina uste dut behin ere ez dudala egin bere literatura –fikzioa, uler bedi– azaltzeko, batez ere bere pentsamendua azaltzeko erabili dut bere biografia eta kontu handiz, nire ustez ezinezkoa baita halako distantziatik pertsona baten izaera zein obrak ulertzea.

Esate baterako, ontzat emango bagenu Favereauren baieztapena eta Mirande eta Pennaoden poema honek adin txikiko neska beltz baten bortxaketa kontatuko baligu, ezin uka harenganako nire harremana ez litzatekeela guztiz neutrala, nahiago baititut patriarkatu bortitz honetan emakumeek berez sufritzen dituzten biolentzia eta terrore sexualak islatzearen aitzakian horiek erreproduzitzen ez dituzten sormen lanak.

Baina benetan ez dut argi ikusten nondik atera daitekeen poema hau bortxaketa baten narrazioa dela, eta nola esan genezakeen hain gauza larria bestelako frogarik gabe, ez bada egileen ideologia arrazistaz dakigun horrengatik edo jakin uste dugun horrengatik.

Poemaren azpiko oharrean, egileek beren burua nazional sozialista gisa agertzen dute, ados, eta jarraian «bere endatasunaren kontzientziari atxikitzen dakien oro» goresten dute, baita «zeinahi endatan datzan edertasuna» ere. Ez diegu sinesten, trufatzen ari direla iruditzen zaigu ala haien arrazismoaz jakin uste dugunak eramaten gaitu hori ezinezkoa dela pentsatzera? Hori zergatik pentsatu beharko genukeen, galdetzen diot neure buruari, baita idatzita dagoenaren benetakotasun eta seriotasuna onartuko banitu ere. Baina zalantzan jartzen ditut poema jolas transgresore bat iruditzen zaidalako. Ez naiz sartuko gustu oneko, txarreko, kaltegarria den… jolas baten aurrean gauden. Taberna batean beharbada izango nuke horri buruzko epai bat, baina hemen serioago aritu nahiko nuke.

Jolasaren transgresioa

Lehenik eta behin, jolasa eta transgresioaren aukera kontutan hartu beharko genituzke Miranderen tradizioan bete betean sartzen delako. Hainbat idazlek aztertu dute, bakoitzak bere ikuspegitik, Miranderen ironiarako joera, hala nola, Jon Kortazarrek «Jon Mirande eta ironia» deituriko artikuluan, (Riev, 1985. urtea, 20. zenbakia, 2, 215-224 orr.) eta, Luis Mari Mujikak, Miranderen poesiagintzari eskainitako monografiaren lehen alean:

«Ironiarako joera edozein euskaldunengan oso bizia da. Gure arrazaren jarrera nagusienetakoa ironia da; Euskal Herrian kaiso-artean (eta gizartean) ia etengabeko makurrera da. Psikologi aldetik begiratuta, egia da herri txiki, zapaldu, minorietarioek euren agresibitatea ironiaren bitartez jariatzen dutela, maiz. Logikoa denez, norberaren “ezina” ezin daiteke azal zeharbide, zirikaketa, zirto, txantxa etabarren bidez baino. Ironia, oso maiz, “ezinaren” estalketa da. Ironiaz etsaia kontraesanean ala lotsan erorarazi daiteke. Gure etsaia, gehienean, bloke handitan babesten den horietakoa da, hots, Espainiako eta Frantziako kultura “handian” babesten den tipoa. Gu euskaldunok, berriz, “ezinahalean”, gure “nolahala” hertsian defenditzen ari gara. Desproportzioak handiak dira… Hau egoera sozio politikoari badagokio, beste harremanetan ere euskaldunak ironiarako joera berezia du. Ironia irtenbide maltzur bat da.

Miranderen kasuan ere (halako tipo heterodoxo eta ikonoklasta batengan) ironia arma bat zen» (Luis Mari Mujika, Mirande-ren poesigintza: Bizitza, ideologia, eraginak, alde tematikoak I. alea, Haramburu, Donostia, 1984. 158. or).

Horregatik ere iruditzen zait jolas baten aurrean gaudela uste dudalako. Gustu onekoa edo txarrekoa? Ez dakit zer esan, nire bizitzan egin ditudan jolasetako batzuk azaltzeko lanak izango nituzke, baita horien zergatia eta esangura sakonaz azalpenak emateko. Izan ere, jolasari intrintsekoki lotuta dagoen transgresioa azaltzea benetan zaila da eta, poemaren ageriko transgresioetatik haratago, Pennaodek kontatu digu mozkorraldi batean lau eskura idatzitakoa dela eta poemak apaiz bat izugarri eskandalizatu zuela kontatu digu ere, eta azken honetan ezinezkoa egiten zait bere bihurrikeriaz guztiz harro dagoen nerabearen kontakizun handinahia ez ikustea. Buruan –edo kasu honetan aurrean– daukan publikoa probokatzea eta haren epai moraletan nabaritzen duen nagusitasuna zalantzan jartzea da maiz –akaso maizegi– Mirandek idazten duenaren motibazio nagusia, horrek bere pentsamendua ulertzeko dakartzan arazo guztiekin.

Pennaodek bere gutunean aipatzen duen Klerg delakoa Marsel Klerg apaiz katolikoa da, bretoierazko idazlea, irakurle bretoiek erabiltzen zuen Klerg Llydaw galesezko ezizenez ezagunagoa. Klerg 1954 eta 1977 urte bitartean argitaratu zen Barr-Heol war Feiz ha Breizh bretoierazko aldizkariaren sortzailea izan zen. Izenburutik hasita –Fedea eta Bretainiaren gaineko eguzki izpia–, zeharo katolikoa zen aldizkaria eta, besteak beste, jatorrizko testu hebrearretatik zuzenean bretoierara itzulitako testuak argitaratzen zituen, Mirande eta bere lagun bretoiek begitan hartzeko hautagai perfektua bihurtzen zutena.

Txantxa asmoz idatzita dagoen beste datuetako bat da, hain zuzen ere, neska zehatz mehatz 11 urtekoa dela zehaztea. Hain zuzen ere, 13 urtetan finkatzen zuen legedi frantsesak bereizketarako gaitasuna eta Frantzian behin baino gehiagotan eztabaidagai izan zen adin txikikoen adina sexu-jardunerako (2021. urtean 15 urtera pasa zen adostasun sexualaren adina). 1977an Le Monden argitaratutako «À propos d’un procès» artikulu ezagunean Simone Beauvoirrek, Jean Paul Sartrek, Roland Barthesek, Gilles Deleuzek eta hainbat intelektualek 12 eta 13 urteko nerabeek nahi zutenarekin sexua izateko zuten eskubidea defendatzen zuten: «Gure ustez, desproportzio nabaria dago, alde batetik, halako zorroztasuna justifikatzen duen “delitu” izendapenaren eta egotzitako egitateen izaeraren artean; bestetik, legearen izaera zaharkituaren eta haur eta nerabeengan bizitza sexuala dagoela aitortzeko joera duen gizarte baten eguneroko errealitatearen artean (hamahiru urteko neska batek pilularako eskubidea badu, zertarako?).

Frantziako legea kontraesanean dago epaitu eta kondenatu dezakeen hamahiru edo hamalau urteko adingabe bati bereizketarako gaitasuna aitortzen dionean, bere bizitza afektibo-sexualari dagokionez gaitasun hori ukatzen dion bitartean». Beraz, poeman neskak 11 urte dauzkala zehazteak –ez 10, ez 13– hain zuzen ere poema txantxa edo oieskeri bat delako susmoa indartu besterik ez du egiten.

Edorta Jimenezek, testuan oinarrituta, poeman dagoen josteta hiru arlotan ematen dela dio: «hizkuntzaren, egituraren eta estiloaren aldetik, nola gaiaren aldetik» eta niri hiru alderdi horietan bederen jolasa dagoela eztabaidaezina iruditzen zait. Gaiaren hautaketan dagoen transgresioa ebidentea da hasierako «Beltz naiz eta eder, Jerusalemeko alhabak» hortik hasita eta izenaren erdian SS maiuskula batzuk dituen Sir haSSirim horrekin jarraituta (abizenaren lehen hitza minuskulaz ere jarrita jolasari buruzko zalantzarik egon ez dadin).

Jimenezek neuk baino askoz hobeto azaltzen dituen errekurtso literarioek ere jolasean pentsarazten digute eta amaierako oharra txantxa azken muturreraino eraman nahi duenaren azken kolpea dirudi.

Artea, maila batean bederen, biszerala da eta hain gauza ederrak sentiarazten dizkigu erraietatik erraietara mintzo zaigulako. Zentzu honetan, ulertzen ditut poemaren aurrean mota guztietako erreakzioak, onartezinak iruditzen zaizkit asmo autorialetan oinarritutako epai moralak.

2022ko abenduan

Edorta Jimenezen irakurketa

Maitiak galdegin zautan,
Polita nintzanez
Polit, polit nintzela baina,
Larrua beltz, larrua beltz.
Herrikoa

Ene irudiko «Beltzarana» olerkia josteta da gehien bat. Hiru arlotan josteta hain zuzen. Hala hizkuntzaren, egituraren eta estiloaren aldetik, nola gaiaren aldetik ere.

Hizkuntzaren hautaketan Jon Mirandek txikitan ikasia zuen breizera berritzeko edo eguneratzeko gogoaren indarra erakusten digu. Eguneratu ere, jolas eginez eguneratu nahi du, hots, literatura sortuz. Hala edo nola. Hein berean agerikoa da hautu horretan sakoneko asmo kulturalak ez ezik politikoak ere bazeutzala. Zer zen bestela hizkuntza baztertuak ikastea eta erabiltzea ekintza politikoa baino.

Jostetaren ustea indartu egin dakioke irakurleari olerkiaren egiturari aditasunez erreparatuz gero. Badirudi gizonak irudikatu nahi duena halako dantzaldi bat dela, akelarre topikoen airekoa, zeinetan bost baitira musika tresnak; danbor tzarra, kanaberazko txirula, kornamusa handia, Binioùs kozh zaharra, eta harpa zeltikoa. Azken horrek argiro dioen eran, musika tresna zeltikoak lirateke bostak ala bostak. Ustez. Iragan mendeko hirurogeiko hamarkadaz geroztik Euskal Herrian boladan izan ziren talde haiek aditu genituenontzat behinik behin. Jon Mirandek lehenagotik zekien musika haien berri.

Aipatu bost tresnotako bakoitzari idazleak metonimia operazioa egiten dio. Onomatopeia edo bestela oihu banaz definituz. Danborrak Taun! egiten du, txirulak Jendeok! dio, kornamusak Ene! Suspirioa dakar, Binioùs kozh zaharrak Irrintzi! dagi, eta harpa zeltikoak besterik ez harridurazko ! hori baino. Sintagma iradokitzailea «Taun! Jendeok! Ene! Irrintzi! (eta) !».

Bost tresnok lagundurik idazleak dantzan irudikatzen du bat bakarra den ala gehiago diren, eta hala izanda zenbat diren, ez dakigun emakumezkoa edo emakumezkoak. Dantzaren bilakaeran emakumezkoei eman izan zaien gorputz topikoa erakusten zaigu. Hain zuzen ere, alua, bularra, ipurdia izen eta guzti aipatuak dira. Berriz, dantzaldian harridurazko «!» horretara iristeko azken mugimenduan aurretik inon aipaturik ez den zakila ipurmamietan biltzea irudikatzen da.

Josteta testuan ere azken muturreraino eramanaz laburrak dira gorputz dantzaren deskribapenean darabiltzan hitzak, «alu» izanik laburrena ez ezik errepikatuena ere.

Elementu horietan datza olerkiaren egiturakuntza. Iradokitzen duen fantasia, aldiz, idazleak berak bizia denetz, ezezkoan nago ni. Josteta da, horra.

Josteta noraino iristen den, gogoan hartu beharrekoa da Jon Mirandek berak gehiagotan ere erabili izan zuen Bibliaren tradizioa darabilela. Hara hor sarrerako «Beltz naiz eta eder, Jerusalemeko alhabak» hori, zeinetan agerikoa baita Jean Duvoisinen Bibliaren itzulpeneko Salomonen kantiketako kantikako «Oi Jerusalemeko alabak, beltza naiz, bainan ederra» ahapaldia,.

Bibliako horrek olerkiaren ondoko oharrera garamatza; Parisen ikusi omen duen «neskato ttipi –hamaika urteko– beltz» horren zergatira hain segur. Jolasean ari da, Bibliako pertsonaia bat Parisen ikusteaz (Nola urteak geroago Omar Nabarrok Sabako erregina Rochester aldean, halaxe edo) eta harekin gozatu duela guri esanda utziz.

Neskatoarena egiatan gertatua ote den, horts, Mirande zinez pederasta ote zen galde daiteke, harekin ia beti egiten dena, bide batez esanda. Ez da planteatzen, esaterako, Lecter haren pertsonaia sortu duenak kanibalismoa praktikatzen duenetz. Haatik, Jon Mirandek Parisen puta euskaldun baten konpainia ukan baldin bazuen, horra Mirande putazalea, ahazturik edo saihesturik puta euskalduna zela, horixe zela aipagarri bezain probokatzailea idazlearen aldetik. Puta euskadunak, noiz eta, non eta, halako euskaldunik izan zitekeenik sinetsi gura ez zuen euskaldun fededun zintzoen baladak aditzen zituen publikoa nagusi zen denboran. «Izaitetik hek bezala / Ortzi jaunak zaint’nazala», gogoratzen?

Ama Euskal Herriko Zuberoan, ba ote zekiten Parisera opilaren bila joanak ziren emaztekietako batek baino gehiagok, askok beharbada, non zeukan labea? Mirandek bai. Eta nago putarena ogibide zuen euskaldun haietako balizko Oianone eta bera biak elkarrekin etzan baldin baziren, auskalo hori ere, gizonak eskertu egingo zuela haren elea. ‘Zuberoan’ olerkian aipatu bezalaxe.

«Zure ezpainetatik / euskal (h)itzak (h)egalez nola erleak gogoan / belarri-goxo ziren –eta mingarri batean»

Arestikoa hala izan zein ez, aipatzen ari naizen olerkian ere Mirande nire ustetan jostetan ari da: «haragi biok ikara» lerroak, ekarri ere, nire neuri 1443ko anonimoa omen den hartako «Oinetako lur hau darabilt ikara» dakarkit gogora.

Alferrik luzatzen ari naiz eta, ez naiz Mirande irakurleaz kalakan hasiko,

«Beltzarana» olerkian jostetan ari da Jon Mirande, probokatzaile. Gizarte mendebaldar garaikideko hiru tabu aipatuz. Ipurdia larru jotzeko erabiltzea, ipurdia hamaika urteko neskato batena izatea eta, horra, hori beltza izatea. Hori ere tabua, bai, zeren ez baitugu ahazteko Frantziako hartako publiko zuria noraino zen arrazista, eta noraino den egungoa ere. Han zein hemen. Eta zer esan pedofiliazko sexu ordainduaren paradisuetara egiten diren txangoez.

Taun!, Ene! Jendeok! Ez diot irrintzi batez Jon Mirande defenditzeari ekingo. Nire hau ere josteta izan da.

Edorta Jimenez, 2022ko abendua

“D’hor brientinezig du”, Ar Stourmer, 1964. urtea, 9. zka. 42. or.

A notre petite princese noire

Sahora ani wana’wa, benot Yerusalaym.
Beltz naiz eta eder, Jerusalemeko alhabak.
Du ydwyf fi, ond hawddgar, merched Jerwsalem.
Sir haSSirim, 1, 5.

Sur le grand tambour : doum ! doum ! doum !

Chant
chante ton chant
chante ta peau
peau peau et plus de peau
A
con con con
que con et si con !
si profond
peau
profonde

Sur la flute de roseau : gens ! gens ! gens !

con si profond
moulin de ton genou
agile
nous mi-faibles !
nenni !
NON !

A la grande cornemuse : ouin !

à moi
sous
tes seins purs
berge pure
dur dur dur
ton
arrière-train
plein plein plein
creux de fleurs

Au binioùs kozh [anciens binious] : couin !

A
fesses
nous
enroule ?
noir
(doux)
aigre ?

A la harpe celtique : i !

Aulnay sous bois , 01/03/1964.

J.M. – G.P.

NOTE : Nous sommes national-socialistes. Et à cause de cela nous adorons quiconque sait garder fidèlement la conscience propre de sa racialité. Et nous adorons la beauté en chaque racialité. Une petite négresse — de onze ans — que nous avons rencontrée à Paris, au bas d’une petite rue moisie, éclairée de peu de lueur. D’elle nous avons joué, et à elle nous voulons offrir le fruit de notre inspiration quand souffle vent de Droite.

Jon Mirande eta Goulven Pennaod
Ar Stourmer aldizkaria, 1964. urtea, 9. zka. 42. or.
Padrig an Habaskek bretoieratik itzulia

Note du Padrig an Habask traducteur en français:
La troisième ligne de la ligne d’introduction est en langue galloise.
Kon peut-être le pluriel de ki, chien, remplacé depuis le Moyen-âge par l’emprunt au français «chas<chasse». Ici, vu le contexte, il s’agit du mot vulgaire pour le sexe de la femme. Il y a jeu de mots entre ken, vieux mot pour peau, et ken qui signifie «plus».
Pour «bun» je ne suis pas sur. Voir DEVRI en ligne : http://www.devri.bzh/
Cela pourrait être une mutation improbable de pun ou être le mot bunt, bount, qui pousse.
Dans la note du bas de page je n’ai pas compris «gant ha skleur». Skleur signifie lueur. Gant, préposition, avec, mais pas ici. Peut-être un mot archaïque.

Gure printzesa ttipi beltzari