Gernika. Bizkaiko herri ttipi bat da, Euskal Herriaren tradiziozko hiriburua. Han zegoen haritza, euskaldunen askatasun eta ohitura zaharren sinboloa. Gernikaren garrantzia historikoa eta sentimentala besterik ez da.

1937ko apirilaren 26a, merkatu eguna, bazkalostean Francoren manupean zeuden alemanen abioi eskuadrilek txandakatuz hiru ordu t’erdiz bonbardeatu zuten Gernika.

Herria sutan eta xehetua utzi zuten. Bi mila hildako gertatu zen, herritarrak guztiak. Bonbaketa horren helburu azkena bonba esplosibo eta erretzaileek populazio zibilarengan zuten eragina esperimentatzea izan zen.

                Aurpegi surtarako on aurpegi hotzerako on
               Errefusarako gauarako irainetarako kolpetarako

                Aurpegi orotarako on
                Hutsa dago zuei so
                Aurpegi sakrifikatu gaisoak
                Zuen heriotza exenplu izanen da

                Heriotz bihotz ikara

                Ordainerazi dizuete ogia
                Zuen biziaz pagatuz

                Ordainerazi dizuete ortzea lurra ura loa

                Eta bai eta zuen bizitzen
                Miseria beltza ere

                Antzezle aratzak antzezle hain triste baina hain leunak
                Antzezle amairik gabeko drama batetan

                Ez duzue heriotzean pentsatu

                Bizi eta hiltzearen beldur eta ausardia
                Heriotz hain zail eta errata

Gernikako jendea jende xehea da. Duela asko bizi dira herrian. Beren bizitza aberastasun pittinaz eta miseria handiaz osatua dago. Beren haurrak maite dituzte gernikarrek. Beren bizitza osatzen dute zorion ttipiek eta ardura handi batek: biharamuna. Biharamunean jan beharra dago eta biharamunean bizi beharra dago. Gaur, esperoa. Gaur lana.

Kafe bana dastatuz irakurri dugu gertatutakoa; Europako zoko batetan hiltzaileen saldo batek gizadi zanpatu du. Zail egiten da haur sarraskitu bat, emazte burugabetu bat, kolpe batez barneko odol guztia okaztatzen duen gizon bat irudikatzea. Urrun da Espainia, eta gure mugetan dago. Kafea amaitu eta, lanera joan beharra dago. Ez dugu astirik beste nonbait zerbait gerta daitekeela irudikatzeko. Eta norberak bere arrenkurak isiltzen ditu.

Bihar, mina eta beldurra eta heriotza jasateko garaia izanen da. Baina berantegi izanen da krimena gaitzesteko.

                Metraileten balek hilzorikoak akabatzen dituzte
                Metraileten balek haizeak baino hobeki jolasten dute haurrekin

                Burni eta suaz
                Gizakia mehatze bat bezala hustu
                Itsasontzirik gabeko portua bezain hutsa
                Surik gabeko sukaldea bezain hutsa

                Emazte haurrak altxor beraren jabe
                Bedatseko hostro berde eta esne garbia
                Eta iraupena
                Beren begi gardenena

                Emazte haurrak altxor bera
                Begietan
                Gizonek ahal bezala defendatzen dutena

                Emazte haurrek lanosa gorri bana
                Begietan
                Beren odolaren ikur  

Gutako hainbat ekaitzaren beldur izan dela pentsatze hutsak. Gaur egun erabakirik dago ekaitza bizia dela. Gutako hainbat tximista eta trumoiaren beldur zela pentsatze hutsak. Bai ginela xaloak; trumoia aingerua da, tximistak bere hegalak, eta gu ez ginen sekula sotora jeitsi suak hartutako naturaren izugarria ez ikustearren. Gaur, gure munduaren amaiera da, norberak bere odola erakusten du.

                Azkenerako
               Haurrek galdu itxura dute
               Eta gu izatearen zantzu ttipienera
               Murriztuak izanen gara

                Ez dirudi inoiz plazerezko malkorik isuri izan denik
                Ez eta gizonak emazte amorosari besoak zabaltzen zizkionik
               Eta haur kontsolatuen zorionezko zotinik izan denik

                Hildakoen begiek izuaren lodiera dute
                Hildakoen begiek harearen arina dute

                Biktimek beren malkoak edan dituzte
                Pozoina bailitzan

Kaskodunak, botadunak, zuzen eta mutil sendoak, abiadoreek beren bonbak soltatu dituzte. Kontu haundiz. Lurrean hondamendia da. Filosofiarik nagusiena kontuz ibiltzen da, eta bitan konprobatzen du sistema bat ondoriotu aurretik. Zeren, orain honekin, iragana eta etorkizuna dira barreiatzen direnak, segida oso bat eteten dena, errausten dena, kratere zulo batetan. Biziaren memorioa da itzaltzen dena, kandelargia bailitzan.

                Odolezko gizonen odolezko animalien gainean
                Bendaia nazkagarri eta usaintsuago bat
                Borreroak berak baino, hain garbi eta txukunak

                Begi guztiak hustuak bihotz guztiak itzalirik
                Lurra hotz dago hildakoen gorpuak bezala

Zoazte bada herioa usmatu duen animalia eustera. Zoazte bada amagana bere haurraren heriotzaren berri ematera. Zoazte bada su lamaden artean konfidantza eskeintzera. Nola adieraz mundu honetako nagusiek etsai dituztela haurrak eta seaska bati erasotzen diotela guda-tresna bati bezala? Ez dago gau bakar bat baino, gerraren gaua, miseriaren senitartekoa, eta heriotz nardagarri eta erogarriaren oinordekoa.

                Gizon horientzako altxor kantatua
                Gizon horientzako altxor lapurtua

Amets egizue zuen amen agoniarekin, zuen anaienekin, zuen haurrerenekin, amets egizue bizia akabatzen duen borroka horrekin, zuen amodioen agoniekin. Babes zaitezte asesinoez. Bizia beragatik lutoz dagoen biziaren izugarriak estekatzen du haur baten sabela, zahar baten sabela. Bapatean sentitzen dute bizi nahiaren absurdoa. Errauts bihurtzen da oro. Eguzkia iluntzen da.

                Zorigaitzaren monumentoak
               Etxolen mehatzen
               Eta soroen mundu ederra
               Hara ene anaiok gorpu hezurdura hautsi bilakaturik

                Begizuloetan itzulika ludia
                Basamortu ustel zarete
               Eta heriok betiereko oreka hautsi du 

                Arren eta beleen bazka zarete
               Eta hala ere zuek zineten gure esperantza dardaratsua

Gernikako haritzaren egur gilaren azpian, Gernikako hondakinen gainean, Gernikako ortze gardenaren pean, gizon bat itzuli da, antxume bat beeka besotan, eta, bere bihotzean, usoa. Berak kantatzen du beste gizaki guztientzat matxinadaren kantu gardena, amodioari eskerra demaiona, zapalkuntzari ezetz derasona. Agindu xaloak dira gorenenak. Berak dio Gernika Oradour eta Hiroshima bezala bizien bakearen hiriburu dela. Beren ezetzak izuak berak baino protesta ozenagoa sortzen du.

Gizon bat kantari, gizon baten esperantza. Eta bere minaren eztenak ortze irmoan urruntzen dira. Eta bere kantuen erleek eztia egin dute gizakien bihotzean.

Gernika!, inozentziak krimenaren gainetik izanen du arrazoin.

Gernika!…

Paul Eluard

«Gernikako garaitza», Susa, 20. zenbakian, Gernika, 1987ko apirilean, Mikel Antzak euskaratua,

Gernika sutan

Gernika 37-87-Por la paz y la soberanía de los pueblos jardunaldiak Madrilen 1987ko apirilaren 1,2 eat 5ean